به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، بر اساس اعلام رئیس گروه تولیدات کشاورزی سازمان برنامه و بودجه، سالانه بیش از ۱۳ میلیارد مترمکعب آب مجازی از کشور صادر می‌شود. این در حالی است که بیش از ۹۰ درصد محصولات صادراتی ایران در اراضی آبی تولید می‌شوند.
آب مجازی چیست؟
آب مجازی یعنی آبی که برای تولید یک محصول از مرحله کشت تا برداشت مصرف می‌شود؛ آبی که در نهایت داخل محصول دیده نمی‌شود، اما بدون آن محصولی برای صادرات وجود نخواهد داشت.
بنابراین در کشوری که منابع آب شیرین آن محدود است، سؤال فقط این نیست که چه مقدار محصول صادر می‌کنیم، بلکه سؤال مهم‌تر این است که برای تولید این محصولات، چه مقدار آب مصرف کرده‌ایم؟
بررسی‌های منتشرشده درباره تجارت کشاورزی ایران نشان می‌دهد که صادرات برخی محصولات آب‌بر می‌تواند به معنای خروج حجم قابل‌توجهی از منابع آب کشور باشد.
حتی در سال‌های گذشته، ایران در میان کشورهای خاورمیانه به‌عنوان یکی از صادرکنندگان بزرگ آب مجازی معرفی شده است.
از «محصول صادراتی» تا «آب صادراتی» فقط یک محاسبه فاصله است
اینجاست که مسئله شکل متفاوتی پیدا می‌کند.
یک محصول ممکن است روی کاغذ برای کشور ارزآور و اقتصادی باشد، اما اگر تولید آن در منطقه‌ای کم‌آب انجام شود، باید هزینه واقعی آب مصرف‌شده نیز در محاسبات اقتصادی دیده شود.
پسته، محصولات جالیزی، برخی محصولات باغی و سایر محصولات کشاورزی صادراتی، هرکدام ردپای آبی متفاوتی دارند؛ بنابراین نمی‌توان صرفاً با ارزش دلاری صادرات درباره سودآوری آنها قضاوت کرد.
سؤال واقعی این است: هر دلار صادراتی، با چه مقدار آب به دست آمده است؟
دولت بالاخره برای «آب صادراتی» قیمت گذاشت
موضوع آب مجازی دیگر صرفاً یک بحث دانشگاهی نیست. در سال ۱۴۰۵، گمرک دستورالعمل اجرایی دریافت عوارض آب مجازی از صادرات محصولات کشاورزی و غذایی پرآب‌بر را ابلاغ کرده است.
بر اساس این دستورالعمل، صادرکنندگان محصولات مشمول از سال ۱۴۰۴ موظف به پرداخت عوارضی معادل یک درصد ارزش صادراتی بوده‌اند و این نرخ قرار است در سال‌های بعد افزایش یابد.
این اتفاق یک پیام روشن دارد: آب دیگر فقط نهاده تولید نیست، بلکه تبدیل به بخشی از هزینه واقعی صادرات شده است.
آیا عوارض، جلوی صادرات آب را می‌گیرد؟
حال سوالی که به اذهان متبادر می شود، این است که اگر محصولی با مصرف بالای آب تولید و صادر شود، دریافت یک درصد عوارض آیا واقعاً می‌تواند رفتار تولیدکننده و صادرکننده را تغییر دهد؟ یا اینکه این هزینه در نهایت به قیمت محصول منتقل می‌شود و همچنان همان الگوی تولید ادامه پیدا می‌کند؟
از طرف دیگر، نمی‌توان ساده‌انگارانه گفت هر محصول کشاورزی صادراتی باید متوقف شود؛ زیرا صادرات کشاورزی برای اشتغال، درآمد ارزی و اقتصاد مناطق مختلف اهمیت دارد؛ بنابراین مسئله اصلی، حذف صادرات نیست، بلکه اصلاح نقشه تولید است.
کشاورز ایرانی باید بداند کجا چه چیزی بکارد
اگر قرار است آب ایران صادر نشود، شاید لازم باشد قبل از اینکه درباره صادرات تصمیم بگیریم، درباره محل تولید تصمیم بگیریم.
یک محصول آب‌بر ممکن است در منطقه‌ای دارای منابع آبی مناسب، قابل توجیه باشد و همان محصول در منطقه‌ای دیگر فشار مضاعفی بر سفره‌های زیرزمینی وارد کند؛ به همین دلیل، آینده سیاست کشاورزی ایران باید از سؤال «چه محصولی سود بیشتری دارد؟» عبور کند و به سؤال دقیق‌تری برسد: کدام محصول، در کدام منطقه و با چه میزان آب، بیشترین ارزش اقتصادی را ایجاد می‌کند؟
۱۳ میلیارد مترمکعب؛ عددی که باید جدی گرفته شود
۱۳ میلیارد مترمکعب آب مجازی در سال، عدد کوچکی نیست. برای درک اهمیت آن کافی است بدانیم این رقم، آب مصرف‌شده‌ای است که در قالب محصولات از کشور خارج می‌شود؛ در حالی که کشور همزمان برای تأمین آب شهرها، حفظ سفره‌های زیرزمینی و تأمین نیازهای آینده با محدودیت روبه‌روست.
در چنین شرایطی، هر مترمکعب آب باید یک سؤال اقتصادی هم داشته باشد: این آب کجا مصرف و در ازای آن چه ارزشی برای کشور ایجاد شد؟
پاسخ به یک سوال کلیدی
مسئله ایران فقط این نیست که آب صادر می‌کند؛ مسئله بزرگ‌تر این است که آبِ مصرف‌شده در تولید بسیاری از محصولات، سال‌ها در محاسبات واقعی صادرات دیده نشده است.
اکنون که عوارض آب مجازی برای محصولات آب‌بر وارد مرحله اجرا شده، یک فرصت جدی برای بازنگری در الگوی تولید و صادرات ایجاد شده است.
اگر قرار است هر قطره آب برای آینده ایران حفظ شود، باید ارزش آن را در قیمت تمام‌شده کالا، الگوی کشت، سیاست صادراتی و حتی تصمیم کشاورز وارد کرد.
شاید ایران نباید صادرات کشاورزی را متوقف کند، اما دیگر نمی‌تواند آب خود را بدون حساب صادر کند./
