به گزارش آژانس رسانه‌ای انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، پیش‌بینی‌های اقلیمی از احتمال شکل‌گیری یک ال‌نینوی بسیار قوی در سال جاری حکایت دارد؛ پدیده‌ای که بر اساس برخی خروجی‌های مدل‌های جهانی حتی می‌تواند در محدوده «سوپر ال‌نینو» قرار گیرد.
پرویز رضازاده، مشاور امور پیش‌بینی سازمان هواشناسی، پیش‌تر اعلام کرده بود که در برخی مدل‌ها ناهنجاری دمای آب بخش استوایی اقیانوس آرام بین ۳ تا ۳.۵ درجه سلسیوس برآورد شده است.
هم‌زمان، گزارش‌های هواشناسی از احتمال افزایش بارش در پاییز، به‌ویژه در غرب، زاگرس و دامنه‌های جنوبی البرز حکایت دارند.
رشت؛ هشدار کوچک از یک پاییز بزرگ
آنچه در روزهای اخیر در گیلان و مازندران رخ داد، می‌تواند نمونه‌ای کوچک از مسئله‌ای بزرگ‌تر باشد. بارش‌های شدید از شامگاه دوشنبه در گیلان آغاز شد و در برخی نقاط استان، مقادیر قابل توجهی بارندگی به ثبت رسید؛ طبق گزارش هواشناسی گیلان، بیشترین میزان ثبت‌شده بارندگی تا صبح سه‌شنبه به ۱۴۴ میلی‌متر رسید. در رشت نیز بخش‌هایی از معابر دچار آبگرفتگی و اختلال در تردد خودروها گزارش شد.
در گزارش‌های مدیریت بحران گیلان نیز از بارش شدید، آبگرفتگی و سیلاب در برخی نقاط استان خبر داده شده است. در رشت، معابری از جمله بلوار دیلمان و شهرک بهشتی تحت تأثیر آبگرفتگی قرار گرفتند و نیروهای آتش‌نشانی، شهرداری، امور عمرانی و هلال‌احمر درگیر عملیات شدند. در تالش نیز سقوط یک داربست روی دو خودرو خسارت جزئی ایجاد کرد.
شدت شرایط به رشت محدود نماند. در مازندران نیز بارش‌های سیل‌آسا موجب طغیان رودخانه‌ها و آبگرفتگی معابر و زیرگذرها شد؛ هرچند گزارش شرکت آب منطقه‌ای استان از وارد نشدن خسارت به تأسیسات آبی حکایت دارد.
این اتفاق‌ها یک واقعیت مهم را برجسته می‌کند: مسئله فقط مقدار بارش نیست؛ مسئله، ظرفیت شهرها، رودخانه‌ها، شبکه دفع آب‌های سطحی، ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها و سرعت واکنش دستگاه‌های مسئول است.
ال‌نینو؛ ناجی آب ایران یا ماشه سیلاب؟
سرکرده، کارشناس هواشناسی، در گفت‌وگو با انرژی مدیا، با تشریح وضعیت ال‌نینو می‌گوید این پدیده در پی افزایش دمای آب اقیانوس آرام نسبت به شرایط نرمال شکل می‌گیرد و افزایش شدت آن می‌تواند الگوهای جوی گسترده‌ای را تحت تأثیر قرار دهد.
به گفته این کارشناس، بررسی مدل‌های بلندمدت نشان می‌دهد ال‌نینو امسال می‌تواند بر شرایط بارشی ایران اثرگذار باشد و در صورت هم‌جهت شدن سایر الگوهای جوی، احتمال افزایش بارش در بخش‌هایی از کشور وجود دارد.
سرکرده تأکید می‌کند که ال‌نینو به تنهایی تعیین‌کننده وضعیت بارش ایران نیست و شاخص‌هایی مانند MJO، NAO و AO نیز در شکل‌گیری سامانه‌های بارشی نقش دارند. بر همین اساس، افزایش بارش را باید یک احتمال اقلیمی مهم دانست، نه تضمینی برای پایان خشکسالی.
غرب ایران در خط مقدم بارش‌های سنگین
بر اساس برآوردهای مطرح‌شده، استان‌های غربی، حاشیه زاگرس، شمال‌غرب و بخش‌هایی از نیمه شمالی کشور می‌توانند بیشترین تأثیر را از شرایط بارشی پیش‌رو بپذیرند.
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی درباره شدت ال‌نینوی امسال هشدار داده و احتمال بارش‌های فراتر از نرمال، به‌خصوص در نیمه دوم پاییز، و حتی وقوع سیلاب‌های گسترده در غرب و جنوب‌غرب کشور را مطرح کرده است.
در چنین شرایطی، استان‌هایی مانند کرمانشاه، ایلام و خوزستان باید علاوه بر برنامه‌ریزی برای استفاده از بارش، برای سناریوی سیلاب نیز آماده باشند.
باران بیشتر، الزاماً به معنای نجات آبخوان‌ها نیست
بزرگ‌ترین خطای سیاست‌گذاری می‌تواند این باشد که افزایش بارش با پایان بحران آب اشتباه گرفته شود.
بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت الزاماً فرصت مناسبی برای تغذیه منابع آب زیرزمینی ایجاد نمی‌کنند و می‌توانند بخش قابل توجهی از آب را به روان‌آب تبدیل کنند. در مقابل، بارش‌های متوالی و مؤثر می‌توانند به بهبود ذخایر سدها و تغذیه آبخوان‌ها کمک کنند.
بنابراین حتی در صورت تحقق پیش‌بینی‌های ترسالی، ایران همچنان کشوری خشک و نیمه‌خشک باقی می‌ماند و کسری منابع آب زیرزمینی با چند موج بارشی جبران نخواهد شد.
هشدار اصلی: وقوع سیل با شروع باران
کارشناسان هواشناسی تأکید دارند که افزایش بارش بدون آمادگی زیرساختی می‌تواند به افزایش خسارت منجر شود. ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها، مسیل‌های مسدود، ضعف شبکه جمع‌آوری روان‌آب، فرسایش خاک و توسعه شهری در مناطق پرخطر، همه می‌توانند یک بارش شدید را به بحران تبدیل کنند.
اتفاقات اخیر گیلان و مازندران دقیقاً همین زنجیره را نشان داد: بارش شدید، افزایش روان‌آب، آبگرفتگی معابر، اختلال تردد، طغیان رودخانه‌ها و ورود دستگاه‌های امدادی به عملیات.
در رشت، تنها در یک شبانه‌روز ۳۴ عملیات امدادی آتش‌نشانی و حدود ۵ هزار تماس در پی شرایط طوفانی و آبگرفتگی ثبت شد؛ عددی که نشان می‌دهد حتی یک سامانه بارشی کوتاه‌مدت می‌تواند ظرفیت دستگاه‌های امدادی شهری را به‌شدت تحت فشار قرار دهد.
مدیریت بحران نباید منتظر وقوع بحران بماند
اکنون مهم‌ترین مطالبه از دستگاه‌های اجرایی، تشکیل و فعال‌سازی یک مدیریت بحران سریع، هماهنگ و پیش‌دستانه است؛ مدیریتی که قبل از ورود سامانه‌های بارشی، نقاط پرخطر را شناسایی کند، حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها را پایش کند، تجهیزات امدادی را در نقاط حساس مستقر کند و سناریوی تخلیه اضطراری مناطق پرخطر را روی میز داشته باشد.
هم‌زمان، شهرداری‌ها باید ظرفیت شبکه دفع آب‌های سطحی، زیرگذرها و نقاط مستعد آبگرفتگی را پیش از آغاز بارش‌های پاییزی بررسی کنند و دستگاه‌های متولی راه و زیرساخت نیز باید برای انسداد احتمالی مسیرها، رانش زمین و طغیان رودخانه‌ها آماده باشند.
برای مردم نیز پیام روشن است: در زمان هشدار نارنجی و قرمز، تردد غیرضروری، توقف خودرو در حاشیه رودخانه‌ها و مسیل‌ها و عبور از مسیرهای آب‌گرفته می‌تواند جان افراد را به خطر بیندازد. مدیریت بحران گیلان نیز هم‌زمان با بارش‌های اخیر بر پرهیز از ترددهای غیرضروری تأکید کرده است.
بارش پاییزی؛ فرصت اقتصادی، آزمون حکمرانی
اگر پیش‌بینی‌های بارشی محقق شود، پاییز می‌تواند برای کشاورزی، منابع آب و تغذیه برخی حوضه‌های آبریز یک فرصت باشد؛ اما همین فرصت در صورت ضعف مدیریت می‌تواند به خسارت تبدیل شود.
برای گندم‌کاران مناطق غربی و جنوب‌غربی، آغاز به‌موقع بارش می‌تواند به استقرار بهتر کشت کمک کند. برای منابع آب نیز بارش مؤثر می‌تواند بخشی از فشار موجود بر سدها و آبخوان‌ها را کاهش دهد. اما بارش شدید و کوتاه‌مدت، در نقطه مقابل، می‌تواند فرسایش خاک، رانش زمین و سیلاب را تشدید کند؛ بنابراین نسخه درست برای پاییز ۱۴۰۵ نه «انتظار برای باران» بلکه آمادگی برای هر دو سناریوی بارش و سیلاب است.
ال‌نینو ممکن است برای ایران باران بیاورد؛ اما اینکه این باران به ذخیره آب تبدیل شود یا به خسارت، دیگر در اختیار اقیانوس آرام نیست. این بخش از ماجرا به کیفیت حکمرانی، زیرساخت، آمادگی دستگاه‌های اجرایی و رفتار مردم وابسته است.
پاییز پربارش اگر بدون مدیریت بحران از راه برسد، می‌تواند به جای نعمت، صورت‌حساب سنگین سیلاب را روی میز ایران بگذارد./
