علی بیت‌اللهی، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در گفت‌وگو با آژانس رسانه ای انرژی مدیا (اکوپرس آریا) با اشاره به اینکه بهبود نسبی وضعیت بارندگی در سال گذشته موجب شکل‌گیری یک ذهنیت نادرست در جامعه شده است، گفت: اینکه یک سال میزان بارندگی بهتر شود، به هیچ عنوان به معنای حل شدن مشکل آب نیست. وضعیت بسیاری از منابع آب سطحی و زیرزمینی در نقاط مختلف کشور به مرحله فوق‌بحرانی رسیده و با یک سال بارندگی نمی‌توان کاهش منابع آبی چندین دهه را جبران کرد.
به گفته او، روند کاهش منابع آب زیرزمینی و سطحی در ایران از دهه‌های گذشته آغاز شده و طی این مدت حجم بسیار زیادی از ذخایر آب زیرزمینی کشور از دست رفته است؛ از این رو نمی‌توان انتظار داشت بارندگی در یک سال، حتی در مناطقی که شرایط نسبتاً مطلوبی داشته‌اند، آثار چند دهه برداشت و کاهش منابع را جبران کند.
بیت‌اللهی با بیان اینکه آثار بارندگی بر منابع آب زیرزمینی نیز با فاصله زمانی قابل مشاهده است، توضیح داد: بخش زیادی از بارندگی‌هایی که اتفاق می‌افتد، در طبیعت پخش شده یا تبخیر می‌شود و تنها بخش محدودی از آن به داخل زمین نفوذ می‌کند که همین مقدار نیز برای رسیدن به لایه‌های آب زیرزمینی که در اعماق مختلف قرار دارند، به زمان زیادی نیاز دارد؛
بنابراین آثار یک یا دو سال بارندگی ممکن است سال‌ها بعد در منابع آب زیرزمینی قابل مشاهده باشد.
او ادامه داد: اینکه در یک سال یا در یک منطقه میزان بارندگی نرمال یا کمی بیش از نرمال باشد، به هیچ وجه به معنای حل شدن بحران آب در کشور نیست. منابع آبی برای ترمیم و بازگشت به شرایط مناسب، به زمان طولانی و مدیریت مستمر نیاز دارند.
تغییر الگوی صرفه جویی آب
این کارشناس حوزه آب درباره تغییر رفتار عمومی در مصرف آب در پی مشاهده بارندگی‌ها گفت: متأسفانه در رفتار عمومی جامعه نیز می‌توان این بازخورد را مشاهده کرد که با دیدن بارندگی، تصور می‌شود بحران آب کاهش یافته یا حتی برطرف شده است. همین تصور باعث شده جدیتی که پیش از این درباره ضرورت صرفه‌جویی در مصرف آب وجود داشت، در برخی موارد کاهش پیدا کند.
بیت‌اللهی تأکید کرد که این رویکرد باید اصلاح شود و گفت: لازم است در زمینه فرهنگ‌سازی و اطلاع‌رسانی بیشتر کار شود و واقعیت وضعیت منابع آب زیرزمینی، دشت‌ها و منابع سطحی برای مردم تشریح شود. در بسیاری از نقاط کشور شرایط منابع آبی از مرحله بحرانی نیز عبور کرده و به وضعیت فوق‌بحرانی رسیده است.
او با اشاره به شرایط دشوار تأمین آب در برخی مناطق کشور افزود: در بعضی نقاط حتی شرایط به مرحله‌ای رسیده که تأمین آب به صورت سیار و با تانکر انجام می‌شود. این وضعیت نشان می‌دهد بحران آب همچنان جدی است و نمی‌توان با اتکا به بهبود مقطعی بارندگی‌ها از ضرورت مدیریت مصرف آب غافل شد.
وی ادامه داد: این رویکرد در شرایطی انجام می‌شود که مصرف آب در برخی فضاهای تفریحی و شهری نیز همچنان بالا و گاه بی‌رویه است و در مقابل، سازوکارهای بازدارنده مؤثری برای کنترل مصرف تعریف نشده است.
از نگاه این کارشناس، صرف توصیه به صرفه‌جویی نمی‌تواند پاسخگوی شرایطی باشد که منابع آب کشور در بسیاری از نقاط با محدودیت‌های جدی مواجه هستند.
الگوی مصرف مطلوب
بیت‌اللهی با اشاره به تجربه برخی کشورهای اروپایی در زمینه مدیریت مصرف آب گفت: در برخی کشورهای اروپایی حتی با وجود برخورداری از منابع آبی بیشتر، سازوکارهای مشخصی برای کنترل مصرف وجود دارد و میان انواع مصارف آب تفکیک صورت می‌گیرد.
او خاطرنشان کرد: در بعضی از این کشورها حتی آب باران برای برخی مصارف از آب شرب تفکیک می‌شود و در صورت پایان یافتن آب ذخیره‌شده باران و استفاده از آب شبکه لوله‌کشی، هزینه مصرف به شکل قابل توجهی افزایش پیدا می‌کند. علاوه بر این، برای مصرف مازاد نیز جریمه‌های تصاعدی در نظر گرفته می‌شود. این تجربه نشان می‌دهد در کنار فرهنگ‌سازی، استفاده از ابزارهای اقتصادی و قانونی برای کنترل مصرف نیز ضروری است. صرف توصیه اخلاقی یا عمومی به صرفه‌جویی، بدون آنکه سازوکارهای بازدارنده وجود داشته باشد، نمی‌تواند در شرایط بحرانی به تنهایی مؤثر واقع شود.
وضعیت نامناسب مصرف در کشاورزی
او با انتقاد از وضعیت فعلی در زمینه قیمت‌گذاری آب به‌ویژه در بخش کشاورزی گفت: بخش عمده مصرف آب کشور در حوزه کشاورزی است، اما برای مقدار آب مصرف‌شده عملاً هزینه واقعی دریافت نمی‌شود و هزینه‌هایی که از مصرف‌کننده دریافت می‌شود، عمدتاً مربوط به تجهیزات و هزینه‌های جانبی تأمین آب است. همین مسئله می‌تواند یکی از عوامل مؤثر بر الگوی مصرف باشد؛ چرا که وقتی مصرف آب هزینه واقعی خود را به همراه نداشته باشد، انگیزه کافی برای کاهش مصرف، تغییر شیوه‌های آبیاری و استفاده از روش‌های کم‌مصرف ایجاد نمی‌شود.
بیت‌اللهی در ادامه با اشاره به وضعیت هدررفت آب در بخش شرب گفت: مصرف آب در کشور را می‌توان در چند حوزه اصلی بررسی کرد که مهم‌ترین آنها بخش کشاورزی است و پس از آن مصرف آب شرب، صنعت و فضای سبز شهری قرار می‌گیرند.
او با بیان اینکه در کلانشهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان، شیراز و تبریز مصرف آب شرب قابل توجه است، درباره میزان هدررفت آب شرب توضیح داد: بخشی از آب در شبکه توزیع هدر می‌رود و بخشی نیز در قالب مصرف‌های غیرمجاز از شبکه خارج می‌شود.
بر اساس برآوردی که صورت گرفته است، هدررفت فیزیکی آب در شبکه حدود ۱۳ درصد و مصرف غیرمجاز حدود ۱۲ درصد است که در مجموع سهم قابل توجهی از آب شرب را شامل می‌شود. این میزان هدررفت در شرایطی که کشور با بحران آب مواجه است، قابل چشم‌پوشی نیست و کاهش آن می‌تواند بخشی از فشار موجود بر منابع آب را جبران کند. قطعاً کشاورزی بزرگ‌ترین حوزه مصرف آب کشور است و شیوه‌های سنتی و غرقابی آبیاری سهم قابل توجهی در اتلاف آب دارند.
بیت‌اللهی توضیح داد: در روش‌های سنتی آبیاری، بخشی از آبی که برای کشت مصرف می‌شود، پیش از آنکه به مصرف واقعی گیاه برسد، تبخیر می‌شود و نه به محصول می‌رسد و نه الزاماً به شکل مؤثر به منابع زیرزمینی بازمی‌گردد. برآورد این است که سهم این اتلاف تبخیری در بخش کشاورزی حدود ۲۰ درصد است.
او با اشاره به استان کرمان به عنوان یکی از نمونه‌های قابل توجه در مصرف آب کشاورزی گفت: میزان آبی که در این استان به دلیل تبخیر در بخش کشاورزی از دست می‌رود، بسیار قابل توجه است و حجم آن می‌تواند با مصرف آب چندین استان کوچک برابری کند.
این فعال محیط زیست تأکید کرد: اگر روش‌های نوین آبیاری، اصلاح الگوی کشت و ترمیم شبکه‌های انتقال و توزیع آب در کشور به صورت جدی و مستمر دنبال شود، امکان صرفه‌جویی قابل توجهی در مصرف آب وجود دارد. در شرایط فعلی کشور، هر میزان صرفه‌جویی در مصرف آب می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد و اصلاح شیوه‌های مصرف، به‌ویژه در بخش کشاورزی، باید به یکی از محورهای اصلی مدیریت بحران آب تبدیل شود.
هشدار عادی سازی مصرف آب
او تأکید کرد: بحران آب ایران با بارندگی مقطعی حل نمی‌شود و نمی‌توان با مشاهده چند دوره بارش مناسب، ضرورت صرفه‌جویی و مدیریت مصرف را کنار گذاشت. آنچه کشور به آن نیاز دارد، مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان شامل فرهنگ‌سازی، ایجاد سازوکارهای بازدارنده، اصلاح الگوی مصرف، کاهش هدررفت شبکه و تغییر روش‌های مصرف آب در بخش کشاورزی است؛ اقداماتی که در صورت تداوم می‌تواند از تشدید بحران و از دست رفتن بیشتر ذخایر آبی کشور جلوگیری کند.
او در پایان با هشدار نسبت به عادی‌شدن مصرف آب در پی بهبود نسبی بارندگی‌ها تأکید کرد: وضعیت منابع آب زیرزمینی و سطحی کشور همچنان در بسیاری از نقاط در شرایط فوق‌بحرانی قرار دارد و بارندگی یک سال، حتی اگر در برخی مناطق مناسب باشد، نمی‌تواند بحران انباشته‌شده چند دهه را جبران کند./
