به گزارش انرژی مدیا، شش ماه از آغاز جنگ ایران گذشته و تحولات بازار نفت، جایگاه اوپک‌پلاس را بیش از گذشته زیر سوال برده است.
براساس گزارش رویترز، توان اوپک‌پلاس برای اثرگذاری بر بازار کاهش یافته است. جنگ مسیر اصلی صادرات نفت خاورمیانه یعنی تنگه هرمز را مختل کرده و به زیرساخت‌های انرژی چند عضو اوپک آسیب زده است. در همین حال سهم اوپک‌پلاس از تولید جهانی نفت پایین آمده و تصمیم‌های این گروه نیز دیگر مانند گذشته بر قیمت نفت اثرگذار نیست.
در این گزارش رویترز بر اساس داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی نوشته است که اوپک‌پلاس در ژوئیه ۲۰۲۶ حدود ۴۰ درصد از تولید جهانی نفت را در اختیار داشته و این سهم پیش از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در اواخر فوریه بیش از ۴۸ درصد بوده است. البته رویترز تاکید می‌کند که حدود چهار تا پنج واحد درصد از افت سهم اوپک‌پلاس به خروج امارات متحده عربی از اوپک در ماه مه مربوط است.
حتی هسته اصلی اوپک‌پلاس که هفت تولیدکننده بزرگ از جمله عربستان سعودی و روسیه را شامل می‌شود در ژوئیه تنها حدود یک‌چهارم تولید جهانی نفت را در اختیار داشته است.
رویترز توضیح می‌دهد که جنگ ایران توان اوپک‌پلاس برای افزایش یا کاهش سریع عرضه را نیز محدود کرده است. تنگه هرمز عملاً بسته شده و همین موضوع صادرات نفت عربستان، عراق، کویت و دیگر تولیدکنندگان منطقه را مختل کرده است. از این جهت حتی اگر اوپک‌پلاس تصمیم بگیرد تولید خود را افزایش دهد، امکان انتقال این نفت به بازار جهانی محدود است.
از ماه مارس تاحالا گروه اصلی اوپک‌پلاس شش بار افزایش تولید نفت را اعلام کرده است اما بخش زیادی از این افزایش‌ها به دلیل محدودیت‌های ایجادشده در هرمز عملاً روی کاغذ مانده و اثر چندانی بر قیمت نفت نداشته است. تنها در ماه ژوئیه، زمانی که یک آتش‌بس موقت میان ایران و آمریکا امید به بازگشایی هرمز را افزایش داد، تصمیم اوپک‌پلاس برای بازار اهمیت بیشتری پیدا کرد.
رویترز وضعیت کنونی را با سال ۲۰۱۹ مقایسه کرده و عنوان کرده است که در آن زمان، تصمیم‌های اوپک‌پلاس با دقت توسط معامله‌گران دنبال می‌شد، زیرا تغییر میزان تولید این گروه می‌توانست قیمت نفت را تحت تأثیر قرار دهد. آن زمان سؤال اصلی بازار این بود که اوپک‌پلاس چه میزان نفت تولید خواهد کرد؟اما اکنون سؤال اصلی این است که اصلاً چه میزان نفت را می‌توان در شرایط جنگی تولید و صادر کرد؟
این خبرگزاری با یادآوری جنگ خلیج فارس در سال‌های ۱۹۹۰ و ۱۹۹۱ و همچنین پس از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ که تولید برخی اعضای اوپک مختل شد نوشته است؛ تفاوت شرایط کنونی این است که چند تولیدکننده مهم اوپک به‌طورهمزمان تحت تأثیر قرار گرفته‌اند و در نتیجه توان گروه برای جبران کاهش تولید یک عضو با افزایش تولید عضو دیگر محدود شده است.
رویترز نوشته است یکی از مهم‌ترین عوامل اثرگذار بر قیمت نفت در سال ۲۰۲۶، کاهش شدید واردات نفت چین بوده است. چین از زمان آغاز جنگ، حدود ۴۰۰ میلیون بشکه نفت کمتر از مدت مشابه سال قبل خریداری کرده است. یک تحلیلگر به رویترز گفته است که چین به یک مرکز تقاضای نوسان‌دهنده تبدیل شده است که پیش‌تر تقریباً به‌طور انحصاری با اوپک‌پلاس به‌عنوان تولیدکننده نوسانی بازار مرتبط بود.
اما باید دید که به راستی عصر طلایی اوپک پلاس به پایان رسیده؟ و چین جای خالی اوپک‌پلاس را پر می‌کند؟
«مجمع بین‌المللی خلیج فارس» در گزارشی به این موضوع پرداخته و نوشته است« جنگ ایران یک تغییر ساختاری بلندمدت‌تر در بازار جهانی نفت را سرعت بخشیده است. در جریان این جنگ، آمریکا عملاً بخشی از نقشی را ایفا کرده که به‌طور سنتی با «تولیدکننده نوسانی» اوپک مرتبط بوده است. این تحول، پویایی قیمت‌ها را تغییر داده، زیرا بخش بیشتری از نفتی که می‌تواند سریع وارد بازار شود، اکنون خارج از اوپک تولید می‌شود. البته این روند جدید نیست و بیش از یک دهه است که در حال شکل‌گیری است. رشد تولید نفت شیل آمریکا پس از سال ۲۰۱۴ ساختار رقابت در بازار جهانی نفت را تغییر داد و منبعی انعطاف‌پذیر از عرضه ایجاد کرد که می‌تواند در واکنش به افزایش قیمت‌ها، تولید خود را سریع افزایش دهد. هم‌زمان، سهم اوپک از تولید جهانی کاهش یافته و این امر توانایی این سازمان برای اعمال نفوذ از طریق محدود کردن عرضه را کاهش داده است. در نتیجه، توازن ظرفیت تولید انعطاف‌پذیر به سمت تولیدکنندگانی خارج از محدوده نفوذ کارتل حرکت کرده است.»
خروج ابوظبی
شورای آتلانتیک هم پس از خروج امارات، در تحلیلی با عنوان «Why is the UAE leaving OPEC?» به پیامدهای این تصمیم پرداخت و مطرح کرد« اکنون که امارات دیگر به سهمیه‌های تولید اوپک متعهد نیست، پس از بازگشایی تنگه هرمز مانعی وجود ندارد که این کشور از ظرفیت مازاد تولید خود برای دنبال کردن منافع راهبردی‌اش استفاده کند. در مقابل، اوپک با محدودیت‌های فزاینده برای اعمال نفوذ معنادار بر بازار مواجه خواهد شد، زیرا ظرفیت مازاد تولید آن بیش از گذشته در عربستان سعودی و کویت متمرکز می‌شود.»
شورای آتلانتیک تأکید می‌کند که اگرچه اوپک پیش از این نیز اعضایی را از دست داده است، امارات تولیدکننده بسیار بزرگ‌تری نسبت به اعضایی است که قبلاً خارج شده‌اند و غیبت این کشور می‌تواند در طول زمان یک ریسک موجودیتی برای پایداری اوپک ایجاد کند.
در ادامه این تحلیل آمده است « دلیل اهمیت این موضوع، نقش ظرفیت مازاد تولید در قدرت اوپک برای مدیریت بازار است؛ یعنی نفتی که بتوان آن را در مدت کوتاه وارد بازار کرد تا در برابر شوک‌های عرضه نقش ضربه‌گیر داشته باشد.اما این ظرفیت مازاد عمدتاً در امارات، عربستان سعودی و کویت متمرکز بوده و ۹ عضو دیگر اوپک تقریباً ظرفیت مازاد قابل‌توجهی ندارند. بنابراین اوپک با خروج امارات یکی از مهم‌ترین منابع ظرفیت مازاد خود را از دست داده است.»
آیا اوپک واقعاً در حال پایان است؟
شورای خاورمیانه در امور جهانی در تحلیلی درباره خروج امارات، دیدگاه محتاطانه‌تری دارد و معتقد است:« اوپک با خروج امارات به فعالیت خود ادامه خواهد داد، اما ممکن است ماهیت آن تغییر کند.»
به نوشته این اندیشکده « احتمالا خروج امارات بتواند اعضای دیگری را نیز به خروج ترغیب کند. تحلیلگران قزاقستان را به عنوان کشوری که به‌طور مستمر بیش از سهمیه خود تولید کرده و مدت‌هاست با محدودیت‌های سهمیه‌ای درگیر بوده است. محتمل‌ترین گزینه بعدی می‌دانند. همچنین در گزینه‌های دیگر نیجریه، که فعالیت پالایشگاه دانگوتی انگیزه‌های آن را به سمت پالایش داخلی تغییر داده، و ونزوئلا، با افزایش تولید و افزایش نفوذ آمریکا، نیز از دیگر اعضایی هستند که احتمال خروج آنها مطرح شده است.»
با تمامی این موارد شورای خاورمیانه تأکید می‌کند که امارات از نظر توان مالی، ظرفیت مازاد تولید و توانمندی دیپلماتیک موقعیتی منحصربه‌فرد دارد و تعداد کمی از اعضای دیگر می‌توانند هزینه‌های خروج را به اندازه امارات تحمل کنند. به همین جهت، خروج امارات الزاماً به معنای فروپاشی اوپک نیست. حتی اگر نتیجه نهایی، شکل‌گیری اوپکی کوچک‌تر با اعضایی کم‌مسئله‌تر و انسجام داخلی بیشتر باشد، نفوذ عربستان سعودی می‌تواند افزایش یابد و کنترل این کشور بر سازمان بیشتر شود.»
چین جای اوپک را می‌گیرد؟
مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا در بررسی شش ماه نخست جنگ ایران، کاهش شدید واردات نفت چین را با توان اوپک برای تغییر عرضه مقایسه کرده است. در این گزارش گفته شده اوپک هیچ‌گاه نتوانسته در مدت دو یا سه ماه، پنج میلیون بشکه در روز از عرضه خود را جابه‌جا کند، در حالی که چین در سمت تقاضا تغییری در همین مقیاس ایجاد کرده است.
این مقایسه نشان دهنده آن است که چین دیگر فقط یک مصرف‌کننده بزرگ نفت نیست و تغییر میزان خرید آن می‌تواند اثر قابل‌توجهی بر تعادل بازار داشته باشد.
قدرت اوپک‌پلاس زیر ذره‌بین
یک پژوهش با عنوان «ارزیابی تجربی اثربخشی اوپک و اوپک‌پلاس از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۴» که در مجله Resources Policy منتشر شده، بررسی کرده است که اوپک و اوپک‌پلاس در دوره‌های مختلف تا چه اندازه موفق بودند که بر قیمت نفت اثرگذار باشند.
نتایج این پژوهش این است که قدرت اثرگذاری اوپک و اوپک‌پلاس در همه سال‌ها یکسان نبوده است. بین سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۶، همکاری میان تولیدکنندگان نتوانست اثر قابل‌توجهی بر قیمت نفت داشته باشد. در فاصله ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۲، توان اوپک و اوپک‌پلاس برای اثرگذاری بر قیمت بیشتر شد، اما پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، این اثرگذاری دوباره کاهش پیدا کرد.
این یافته‌ها نشان می‌دهد قدرت اوپک‌پلاس ثابت نیست و با تغییر شرایط بازار و تحولات سیاسی، میزان اثرگذاری آن هم تغییر می‌کند.
بنابراین، نمی‌توان از پایان اوپک‌پلاس صحبت کرد؛ اما جنگ ایران نشان داد که این گروه دیگر مانند گذشته قدرت اثرگذاری بر بازار نفت را ندارد./
