علائی کاخکی، مدیرعامل پیشین شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی در گفت وگو با انرژی مدیا ( آریا اکوپرس) با اشاره به آمار روز شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی اظهار کرد: بر پایه این داده ها و اطلاعات، در پهنه آبریز مشهد روی هم ۵ هزار و ۶۵۱ حلقه چاه دارای پروانه و بدون پروانه شناسایی شده است. این چاه ها در سال گذشته ۷۵۶ میلیون و ۲۷۰ هزار مترمکعب آب از سفر زیرزمینی مشهد- چناران برداشت کرده است.
وی افزود: از این تعداد، ۴ هزار و ۱۵۲ حلقه چاه دارای پروانه بهره‌برداری است که سال پیش از آن ها ۷۰۳ میلیون مترمکعب آب برداشت شده است. از میان چاه‌های با پروانه، یک هزار و ۲۰۶ حلقه با برداشت ۳۶۶ میلیون و ۱۰۰ هزار مترمکعب در بخش کشاورزی و ۲ هزار و ۹۴۶ حلقه چاه با برداشت ۳۳۴ میلیون و ۲۰۰ هزار مترمکعب برای آب آشامیدنی و بهداشتی، صنعت و خدمات فعال بوده است.
این پژوهشگر با اشاره به وضعیت چاه‌های بدون پروانه در پهنه آبریز مشهد گفت: در این پهنه یک هزار و ۴۹۹ حلقه چاه بدون پروانه شناسایی شده که سال گذشته از آنها ۵۵ میلیون و ۹۷۰ هزار مترمکعب آب برداشت صورت گرفته است. از این چاه ها، یک هزار و ۲۲۳ حلقه در بخش کشاورزی با برداشت ۴۶.۱ میلیون مترمکعب و ۲۷۶ حلقه در بخش‌های آب آشامیدنی و بهداشتی، صنعت و خدمات با برداشت ۹ میلیون و ۸۷۰ هزار مترمکعب فعال هستند.
علائی کاخکی با تحلیل نرخ آبدهی و ساعات کارکرد چاه‌ها ادامه داد: با در نظر گرفتن میانگین ۴ هزار و ۶۰۰ ساعت کارکرد سالانه برای هر چاه، سال پیش میانگین آبدهی هر چاه پروانه دار در دشت مشهد نزدیک به ۱۶۸ هزار و ۶۶۶ مترمکعب یا ۱۰ لیتر در ثانیه و میانگین برداشت هر چاه بدون پروانه نزدیک به ۳۷ هزار و ۳۳۸ مترمکعب یا آبدهی ۲.۲ لیتر در ثانیه بوده است.
وی یادآور شد که نسبت برداشت چاه‌های بدون پروانه به کل برداشت از آب های زیرزمینی در پهنه آبریز حدود ۷.۴ درصد است.
این کنشگر اجتماعی در ادامه خاطرنشان کرد: در استان خراسان رضوی ۲۱ هزار و ۷۲۶ حلقه چاه فعال است. سال گذشته از این چاه ها ۳ میلیارد و ۶۶۴ میلیون مترمکعب آب برداشت شده است. از این چاه ها ۱۵ هزار و ۹۹۹ حلقه دارای پروانه با برداشت ۳ میلیارد و ۵۱۴ میلیون مترمکعب و ۵ هزار و ۷۲۷ حلقه بدون پروانه با برداشت ۱۲۶.۸ میلیون مترمکعب بوده است. وی گفت: با فرض ۴ هزار و ۶۰۰ ساعت کارکرد برای هر چاه، میانگین دبی هر چاه دارای پروانه در استان ۱۳ لیتر در ثانیه و میانگین دبی هر چاه بدون پروانه ۱.۳ لیتر در ثانیه بوده است.
ریشه‌کن نشدن چاه‌های بدون پروانه
مدیرعامل پیشین شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی در بخش دیگری از سخنان خود به چرایی عدم ریشه‌کنی چاه‌های بدون پروانه با وجود اقدامات شرکت آب منطقه ای و پر کردن چند هزار حلقه چاه بدون پروانه در سال های گذشته اشاره و اظهار کرد: از سال ۱۳۶۷ که به استخدام شرکت آب منطقه‌ای درآمدم، آمار چاه‌های بدون پروانه در استان بین ۶ تا ۷ هزار حلقه بود. امروز پس از ۳۸ سال با پرکردن ۲ تا ۳ هزار حلقه چاه بدون پروانه در هر سال بازهم در استان نزدیک این عدد چاه بدون پروان شناسایی شده است.
وی توضیح داد: پس از شهریور ۱۳۲۰ و یورش روس ها، انگلیسی ها و آمریکایی ها برای گرفتن ایران در سال ۱۳۲۴ نخستین بار در ایران روس ها برای تامین آب آشامیدنی و بهداشتی شهر مشهد دو حلقه چاه با دستگاه حفاری کندند و بازهم برای نخستین بار در ایران در این چاه ها تلمبه گذاشتند و با آن از آب های زیرزمینی برداشت کردند. این چاه ها یکی در نزدیکی موزه حرم مطهر و دیگری در میدان دقیقی که (میدان بیت المقدس کنونی) کنده شدند. پس از آن روند کندن چاه عمیق با دستگاه حفاری و گذاشتن تلمبه در آن ها و برداشت آب زیرزمینی با تلمبه روز افزون شد.
علائی کاخکی افزود: پیشینه چند هزار ساله آب در ایران و جهان، به روزی که دستگاه کندن چاه و پس از آن تلمبه برای برداشت از آب های زیرزمینی ساخته و کندن چاه های عمیق با دستگاه و برداشت از آب های زیرزمینی با تلمبه آغاز شد، باز می گردد. البته در قرن هجدهم میلادی، مدیریت پایدار، کارآمد، آشکار و پاک آب بدون حضور موثر مالکان آب و چاه ها کاری نشدنی بوده است.
وی ادامه داد: هیچ حکومتی نمی تواند بدون کمک موثر مالکان آب ازجمله مالکان کاریزها، چاه ها و حقابه بران از رودخانه ها کاری از پیش ببرد و مردم هم نمی توانند بدون کمک موثر حکومت، آب را مدیریت کنند. این دو باید همزبان و همدل با هم آب را مدیریت کنند. این پژوهشگر با بیان اینکه در ایران، مردم چند هزار سال مالک آب بوده اند، گفت: مالکان آب با کمک شرکت های تعاونی، آب را پایدار، آشکار، پاک، کارآمد و ارزان مدیریت می کردند و به دولت ها هم باج و خراج می دادند. در سال های گذشته ولی با هزینه کردن هزاران میلیارد تومان و ساخت سدهایی کارشناسایی نشده و کندن چاه های بیش از اندازه، ایران مرکزی و خاور ایران ورشکسته شدند.
وی همچنین رفتارهای ناهمخوان با گفتار مدیران آب کشور را در آتش ورشکستگی آبی که دامن بخش بزرگی از ایران را گرفته موثر دانست و گفت: زمانی که کشاورز می‌بیند در دشتی که دولت حفر چاه و برداشت آب بیشتر از آن را ممنوع کرده، خود دولت هزاران حلقه چاه می کند و بر رودخانه هایش، که گلوگاه های دشت ها هستند، سد می سازد، شک نکنید که مردم این قانون ها و فرمان ها را اجرا نخواهند کرد.
شهر گلبهار، قطع شریان حیاتی مشهد
وی در ادامه با انتقاد شدید از جانمایی شهر گلبهار بر روی آبخوان زیرزمینی مشهد و گسترش بی برنامه و بدون آینده آن خاطرنشان کرد: شهر گلبهار در بدترین نقطه ممکن، بر روی آبخوان زیرزمینی مشهد جانمایی و ساخته شده است. شوربختانه در سه، چهار سال گذشته برای این شهر، آرامستان گلبهار در بالادست شبکه چاه های آب آشامیدنی و بهداشتی کلانشهر مشهد، شهرهای چناران، گلبهار و ... نیز ساخته اند.
این در حالی است که سال ها شرکت آب منطقه ای و اداره کل بهزیستی با ساخت آرامستان در جنوب جاده مشهد، چناران و شمال رشته کوه بینالود مخالفت کردند و نگذاشتند در این پهنه به دلیل وجود شبکه چاه های آب اشامیدنی و بهداشتی آرامستان ساخته شود.
علایی کاخکی افزود: ساخت آرامستان و شهرک صنعتی گلبهار در جاهایی که جانمایی شده، هیچ توجیه کارشناسایی ندارد و خطری بزرگ برای بهداشت و سلامت آبخوان زیرزمینی و چاه های آب آشامیدنی و بهداشتی است.
این کارشناس ارشد آب و محیط‌زیست با ابراز نگرانی عمیق از کلنگ‌زنی شهرک صنعتی گلبهار عنوان کرد: در شرایطی که بیش از به ۸۵ درصد مساحت دشت مشهد فرو می نشیند، تامین آب آشامیدنی و بهداشتی کلانشهر مشهد بسیار نگران کننده و با سختی و کمبود زیادی است،
بزرگ‌ترین تهدید استان، ورشکستگی آبی است
وی افزود: آقای استاندار و معاونان ایشان به ویژه معاون سیاسی و امنیتی استاندار بارها به درستی گفته اند که بزرگ‌ترین تهدید استان، ورشکستگی آبی است و دشت مشهد ورشکسته‌ترین دشت کشور محسوب می‌شود. با وجود این آگاهی و با علم به این که مشهد در سال گذشته تنها هفت روز هوای پاک داشته و آب آشامیدنی و بهداشتی آن با برداشت آب بیشتر از دشت ورشکسته مشهد به ماه شهریور رسید، اجرای طرح های نادرستی مانند گسترش باغ ویلاها و افزایش پهنه کلانشهر مشهد و گلبهار و کلنگ زنی شهرک صنعتی گلبهار همخوانی ندارد.
علائی کاخکی در ادامه با تأکید بر لزوم برخورد مسئولانه با ورشکستگی آبی گفت: چنین تصمیم های نادرستی روند نابودی آبخوان زیرزمینی مشهد و سرعت فرونشست آن و تهدید پایداری راه ها و راه آهن، پل ها، حرم مطهر رضوی، ارامگاه های فردوسی و نادر و برج ها و کلانشهر مشهد و گلبهار را چند برابر خواهد کرد./
