به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، به باور کارشناسان، در رویکردهای نوینِ مدیریت منابع آب، پساب دیگر پسماندی بلااستفاده تلقی نمی‌شود، بلکه منبعی پایدار، تجدیدپذیر و حیاتی برای مصارف صنعتی و شهری به حساب می‌آید که بهره‌برداری هوشمندانه از آن می‌تواند نقطه پایانی بر عطش صنایع بزرگ و حفظ منابع گران‌بهای آب شرب باشد.
بر اساس احکام صریح قانون برنامه هفتم توسعه و همچنین الزامات قانون هوای پاک، تمامی صنایع مستقر در محدوده پوشش تصفیه‌خانه‌ها ملزم به استفاده از پساب در چرخه تولید خود شده‌اند و تنها صنایع حساس غذایی و بهداشتی از این قاعده مستثنی هستند که البته آنها نیز موظف به تأمین آب فضای سبز خود از همین مجرا شده‌اند. افزون بر این، بسترسازی برای عرضه منظم پساب در تالار بورس انرژی و شفاف‌سازی فرآیندهای تخصیص، این پیام روشن را مخابره می‌کند که سیاست‌گذار به دنبال یک جراحی جدی در ساختار توزیع آب صنعتی است.
اما با وجود این پشتوانه قانونی و ضرورت‌های زیست‌محیطی، واقعیت‌های روی زمین در پایتخت حکایت از فاصله‌ای عمیق میان ظرفیت‌های موجود و عملکرد واقعی دارد.
پایتخت با بهره‌مندی از تصفیه‌خانه‌های بزرگ و مدرن در جنوب و غرب در کنار مجموعه‌ای از تصفیه‌خانه‌های محلی، ظرفیتی بالغ بر صدها میلیون مترمکعب آب بازچرخانی‌شده در سال دارد.
شبکه‌ای که می‌تواند شریان حیاتی مراکزی چون پالایشگاه تهران، سیمان تهران، نیروگاه دماوند و انبوهی از شهرک‌های صنعتی نظیر عباس‌آباد، خوارزمی و چرم‌شهر باشد.
اما در عمل، به‌جز پالایشگاه تهران که سهمی محدود از این آب تجدیدپذیر را جذب کرده، عمده صنایع هنوز گام موثر و عملیاتی برای جایگزینی برداشت‌های خود از منابع آب خام و شرب برنداشته‌اند.
این رخوت نه‌تنها در بخش صنعت، بلکه در حوزه خدمات شهری نیز به چشم می‌خورد؛ جایی که با وجود توافق برای انتقال حجم عظیمی از پساب جهت آبیاری فضای سبز پایتخت، کمبود زیرساخت‌های انتقال و ذخیره‌سازی سبب شده تا تنها سهمی ناچیز به چرخه مصرف شهری وارد شود.
اهمیت آبهای خاکستری
سیدعلی عسکری، تحلیلگر حوزه آب و مدیر سابق مرکز نوآوری دریایی در این باره به خبرنگار ما گفت: در شرایطی که بحران آب در ایران هر سال ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کند و بخش‌هایی از کشور با تنش آبی، افت منابع زیرزمینی و کاهش ذخایر سدها مواجه هستند، همچنان بخش قابل توجهی از آبی که می‌تواند دوباره وارد چرخه مصرف شود، بدون استفاده از دسترس خارج می‌شود.
در چنین شرایطی، نگاه به آب تنها از زاویه «کاهش مصرف» نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای امروز کشور باشد؛ بلکه در کنار صرفه‌جویی، باید بازچرخانی آب و استفاده مجدد از منابعی که اکنون به عنوان پساب یا روان‌آب از چرخه خارج می‌شوند، به یک سیاست جدی و پایدار تبدیل شود. او افزود: یکی از مهم‌ترین این منابع، آب خاکستری است؛ آبی که از حمام، روشویی، لباسشویی و دیگر مصارف خانگی تولید می‌شود و به جز فاضلاب توالت، بخش قابل توجهی از فاضلاب خانگی را تشکیل می‌دهد.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده از سوی بخش آب و فاضلاب، آب خاکستری می‌تواند حدود ۵۰ تا ۸۰ درصد فاضلاب تولیدشده در یک واحد مسکونی را تشکیل دهد.
همین سهم بالا نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از آبی که در خانه‌ها مصرف می‌شود، الزاماً نباید پس از یک بار استفاده به فاضلاب تبدیل و از چرخه مصرف خارج شود.
سهم موثر فاضلاب خانگی
عسگری اضافه کرد: در واقع اگر آب حاصل از استحمام، شست‌وشو و لباسشویی پس از تصفیه مناسب دوباره برای مصارف غیرشرب مورد استفاده قرار گیرد، می‌توان بخشی از نیاز ساختمان‌ها به آب تصفیه‌شده را کاهش داد.
استفاده از این آب برای فلاش‌تانک سرویس‌های بهداشتی، شست‌وشوی محوطه و در شرایط مناسب برای آبیاری فضای سبز از جمله کاربردهایی است که در مطالعات و تجربه‌های اجرایی مورد توجه قرار گرفته است.
شرکت آب و فاضلاب نیز استفاده از آب خاکستری تصفیه‌شده را برای چنین مصارفی، با رعایت الزامات بهداشتی و فنی، مطرح کرده است.
او ادامه داد: اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم بر اساس برخی برآوردهای منتشرشده، آب خاکستری بین ۵۰ تا ۸۰ درصد فاضلاب شهری را تشکیل می‌دهد. به این ترتیب، به جای آنکه برای تأمین تمام نیازهای شست‌وشو، فلاش‌تانک و آبیاری فضای سبز از آب شرب استفاده شود، می‌توان بخشی از این مصارف را با آبی که قبلاً در همان ساختمان مصرف شده ، تأمین کرد.
حتی در برخی برآوردها استفاده از آب خاکستری برای فلاش‌تانک‌ها می‌تواند کاهش قابل توجهی در مصرف آب تازه ایجاد کند.
اهمیت مهار سیلابها
مدیر سابق مرکز نوآوری دریایی، تاکید کرد: این مسئله البته تنها به آب خاکستری محدود نمی‌شود. بخش دیگری از ظرفیت مغفول، آب باران و روان‌آب‌هایی است که در زمان بارندگی‌های شدید در مدت کوتاهی از مناطق شهری و طبیعی عبور می‌کنند و به جای آنکه به عنوان یک ذخیره بالقوه آب مورد استفاده قرار گیرند، تبدیل به سیلاب می‌شوند.
اینجاست که یک پدیده طبیعی که می‌تواند برای کشور خشک و کم‌آبی مانند ایران یک نعمت باشد، در نبود زیرساخت و مدیریت مناسب به تهدید تبدیل می‌شود.
به گفته این کارشناس حوزه آب؛ سال‌هاست کارشناسان حوزه آب و منابع طبیعی بر ضرورت جمع‌آوری، هدایت و ذخیره روان‌آب‌ها و تقویت آبخوان‌ها تأکید می‌کنند.
حتی در سال آبی جاری، بنا بر اعلام سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، ۳.۴ میلیارد مترمکعب روان‌آب در کشور استحصال شده و این اقدامات علاوه بر کنترل سیلاب، در تقویت سفره‌های زیرزمینی نیز اثرگذار بوده است.
فقدان سازوکار مهار آب
عسگری توضیح داد: بنابراین مسئله اصلی این نیست که کشور بارندگی ندارد یا هر آبی که از آسمان می‌بارد باید بلافاصله از دسترس خارج شود؛ مسئله اصلی، نبود سازوکار کافی برای تبدیل بارش‌های مقطعی و روان‌آب‌ها به ذخیره قابل استفاده است.
در بسیاری از مناطق، بارش‌های شدید به دلیل نبود شبکه مناسب جمع‌آوری و ذخیره‌سازی، در مدت کوتاهی به روان‌آب تبدیل می‌شوند، خسارت ایجاد می‌کنند و در نهایت از حوزه آبریز خارج می‌شوند.
اگر همین آب با روش‌های مناسب آبخیزداری، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، ذخیره‌سازی محلی و شبکه‌های جمع‌آوری هدایت شود، می‌تواند به جای عامل خسارت، بخشی از راه‌حل بحران آب باشد.
این پژوهشگر حوزه آب تاکید کرد: در همین چارچوب، طی سال‌های گذشته طرح‌هایی برای ساماندهی و جمع‌آوری سیلابها و استفاده از این ظرفیت مطرح شده است، یکی از این طرحها که از سوی من ارائه شد و از زمان دولت آقای روحانی تاکنون ادامه داشته است، منجر به تلاش‌هایی برای تصویب و اجرایی شدن طرح جمع‌آوری و استفاده از سیلابها صورت گرفت، اما این طرحها در نهایت به مرحله اجرا و نتیجه مورد انتظار نرسیدند.
به این ترتیب، موضوعی که می‌توانست بخشی از سیاست تأمین منابع آب غیرمتعارف کشور باشد، همچنان با فاصله زیادی تا اجرا مواجه است.
او افزود: همین تجربه درباره بازچرخانی آبهای خانگی نیز تکرار شده است. طرح‌هایی برای جداسازی آبهای خاکستری از فاضلاب توالت و استفاده مجدد از آنها در ساختمان‌ها مطرح شد تا آب حاصل از حمام، روشویی و شست‌وشو پس از تصفیه، به جای ورود مستقیم به شبکه فاضلاب، برای مصارفی مانند فلاش‌تانک، آبیاری فضای سبز و شست‌وشوی محوطه مورد استفاده قرار گیرد.
معضل فاصله طرح تا قانون
او افزود: این ایده حتی در مقاطعی با حمایت جدی‌تری روبه‌رو شد و موضوع بازچرخانی و استفاده از منابع آب غیرمتعارف به سطح سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری نیز راه یافت.
در مقررات موجود کشور نیز «آب خاکستری» و «بازچرخانی آب» تعریف شده و برای ساختمان‌هایی که از تأسیسات بازچرخانی آب یا جمع‌آوری آب باران استفاده می‌کنند، حتی مشوق‌هایی مانند تخفیف در کارمزد دفع فاضلاب پیش‌بینی شده است.
وی تاکید کرد: اما فاصله میان «وجود قانون و طرح» با «اجرای گسترده» همچنان یکی از مشکلات اصلی حوزه آب کشور است. در حالی که سال‌ها درباره ضرورت استفاده از پساب و آبهای غیرمتعارف صحبت شده، بسیاری از ساختمان‌ها همچنان برای تمام مصارف خود از آب شرب استفاده می‌کنند؛ آبی که برای تولید و تصفیه آن هزینه و انرژی زیادی صرف شده و در نهایت ممکن است برای شست‌وشوی حیاط، آبیاری فضای سبز یا پر کردن فلاش‌تانک مورد استفاده قرار گیرد.
هدر رفت ۲۵۰ لیتر آب در فاضلاب خانگی
وی گفت: آمارهای مربوط به مصرف نیز ضرورت تغییر این رویکرد را نشان می‌دهد، بر اساس آمار منتشرشده، متوسط مصرف آب خانگی در ایران در برخی برآوردها حدود ۱۵۷ لیتر در شبانه‌روز به ازای هر نفر بوده و در برخی کلانشهرها در فصل گرم حتی به حدود ۲۵۰ لیتر می‌رسد. بخشی از این آب برای استحمام، شست‌وشو، لباسشویی و سایر مصارفی استفاده می‌شود که اساساً الزام ندارد با آب باکیفیت شرب انجام شود.
او تصریح کرد: از سوی دیگر، طبق اعلام یکی از مدیران آب و فاضلاب، حدود ۷۰ درصد آب مصرفی در برخی برآوردهای شهری در نهایت تبدیل به فاضلاب می‌شود و سالانه حدود یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون مترمکعب آب در کشور تصفیه و بازچرخانی می‌شود.
همین ارقام نشان می‌دهد که ظرفیت بسیار بزرگی در بخش فاضلاب برای تأمین آب مورد نیاز مصارف غیرشرب وجود دارد، اما هنوز فاصله زیادی میان ظرفیت بالقوه و میزان بهره‌برداری واقعی وجود دارد.
این کارشناس تاکید کرد: واقعیت این است که ایران دیگر نمی‌تواند سیاست آبی خود را تنها بر ساخت تأسیسات جدید، انتقال آب و افزایش عرضه متمرکز کند.
مدیریت تقاضا، کاهش هدررفت، استفاده از پساب، بازچرخانی آب خاکستری، جمع‌آوری آب باران و کنترل و ذخیره روان‌آب‌ها باید همزمان دنبال شوند.
در چنین مدلی، هر ساختمان می‌تواند تا حدی به یک واحد کوچک مدیریت آب تبدیل شود و هر شهر نیز می‌تواند شبکه‌ای از منابع محلی برای جمع‌آوری و استفاده مجدد از آب داشته باشد.
او یادآوری کرد: تجربه‌های داخلی نیز نشان داده‌اند که بازچرخانی آب خاکستری صرفاً یک ایده تئوریک نیست. برای نمونه، در برخی مجتمع‌های مسکونی تهران سیستم‌های جمع‌آوری و تصفیه آب خاکستری اجرا شده و این آب برای مصارف غیرشرب مورد استفاده قرار گرفته است؛ به طوری که در یک نمونه گزارش‌شده، اجرای سامانه بازچرخانی در یک مجتمع مسکونی موجب کاهش هزینه‌های مصرف آب و بازگشت سرمایه اجرای سامانه شده است./
