به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، در آغاز تابستان امسال، مانند سال‌های گذشته، با گرم‌شدن هوا مصرف برق افزایش یافت. رشد استفاده از سامانه‌های سرمایشی در کنار محدودیت‌های تولید برق، فاصله قابل‌توجهی میان تولید و مصرف ایجاد کرد که در نهایت به ناترازی در شبکه سراسری برق انجامید.
این موضوع امسال بیش از هر زمان دیگری کشاورزان را تحت تأثیر قرار داد؛ چراکه آن‌ها با خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده برای چاه‌های کشاورزی و تأسیسات وابسته مواجه شدند.
کشاورزی در میان سایر بخش‌های تولیدی، به دلیل ارتباط مستقیم با امنیت غذایی، از جایگاه راهبردی برخوردار است.
به گفته مهدی مسائلی، دبیرکل سندیکای صنعت برق ایران، ۷۰ تا ۸۰ درصد آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و تأمین این آب به برق نیاز دارد. تولید برق نیز مستلزم تأمین سوخت است. به اعتقاد او، چالش‌هایی که در گذشته به‌صورت پراکنده وجود داشتند، به‌تدریج انباشته شده و امروز به تناقض‌ها و مشکلات بزرگی تبدیل شده‌اند که برای حل آن‌ها، راهی جز محدودسازی مصرف و واقعی‌سازی قیمت‌ها باقی نمانده است.
نیمی از چاه‌های کشاورزی برقی هستند
تأمین آب یکی از نیازها و زیرساخت‌های اساسی بخش کشاورزی است و به همین دلیل، کشاورزان برای دسترسی به منابع آب از چاه استفاده می‌کنند؛ چاه‌هایی که در گذشته عمدتاً به پمپ‌های گازوئیلی مجهز بودند، اما امروزه نیمی از آن‌ها به برق وابسته‌اند.
بر اساس اطلاعات درج‌شده در سامانه «ساپاد»، از مجموع ۴۱۶ هزار حلقه چاه کشاورزی در کشور، حدود ۲۲۰ هزار حلقه برقی و مابقی دیزلی هستند؛ به این ترتیب، تقریباً نیمی از چاه‌های کشاورزی کشور با برق فعالیت می‌کنند.
دبیرکل سندیکای صنعت برق ایران در گفت‌وگو با انرژی مدیا، درباره ارقام مربوط به مصرف آب و برق در بخش کشاورزی اظهار کرد: «میزان مصرف واقعی آب در بخش کشاورزی در سال ۱۴۰۴ معادل ۵۱ میلیارد مترمکعب بود. همچنین در سال گذشته، مجموع برق تأمین‌شده برای چاه‌های کشاورزی به ۴۵ میلیارد کیلووات‌ساعت رسید که ۱۵ درصد از برق مصرفی کل کشور را تشکیل می‌دهد. مجموع فروش برق به چاه‌های کشاورزی نیز سه هزار میلیارد تومان و هزینه تمام‌شده تأمین برق این چاه‌ها ۳۳۵ هزار میلیارد تومان بوده است. از سوی دیگر، یارانه تخصیصی وزارت نیرو برای تأمین برق چاه‌های کشاورزی به ۳۳۲ هزار میلیارد تومان رسیده است.»
توزیع ۹۳.۶۴۹ گیگاوات‌ساعت برق با تعرفه‌های تقریباً رایگان
بر اساس آمارهای اعلام‌شده از سوی دبیرکل سندیکای صنعت برق ایران، به ازای برداشت هر مترمکعب آب از چاه‌های کشاورزی، ۰.۸ کیلووات‌ساعت برق مصرف می‌شود. بر همین اساس، در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۳ میلیارد کیلووات‌ساعت برق برای اضافه‌برداشت آب از چاه‌های کشاورزی در سراسر کشور تأمین شده است؛ رقمی که با مصرف برق کل استان هرمزگان برابری می‌کند.
رقم دیگر به مصرف غیرمجاز برق چاه‌های کشاورزی و استفاده از آن در مصارفی مانند ویلاها، مراکز گردشگری و تفریحی مربوط می‌شود. این میزان حدود هشت میلیارد کیلووات‌ساعت برآورد شده که معادل کل مصرف برق استان خراسان رضوی در سال ۱۴۰۴ است. این ارقام، در کنار نمونه‌های مشابه در سایر بخش‌های مصرف، نشان می‌دهند که درآمد و هزینه‌های صنعت برق با یکدیگر تناسب ندارند.
مسائلی با تأکید بر تناقض میان هزینه نهایی تولید برق و قیمت فروش آن، یکی از چالش‌های پیش روی واقعی‌سازی قیمت برق را میزان مصرف رایگان این انرژی در کشور دانست.
دبیرکل سندیکای صنعت برق ایران در این‌باره گفت: «همین امروز، معادل ۹ هزار و ۹۷۸ گیگاوات‌ساعت برق در کشور در مصارف شهری و روشنایی بین‌راهی، اماکن عمومی و فرهنگی، برخی مدارس، کمیته امداد و سازمان بهزیستی با تعرفه رایگان توزیع می‌شود.»
وی با بیان اینکه مجموع برق توزیع‌شده با تعرفه‌های رایگان و نزدیک به رایگان به ۹۳.۶۴۹ گیگاوات‌ساعت می‌رسد، به پایین‌بودن نرخ برق اشاره کرد و این موضوع را یکی از عوامل استفاده آسان بخش‌های صنعتی و کشاورزی از برق، بدون توجه کافی به دشواری‌های تولید و محدودیت‌های تأمین آن، برشمرد.
به گفته او، پایین‌بودن قیمت برق موجب شده است که این انرژی در مناطق مختلف و برای مصارف گوناگون مورد استفاده قرار گیرد. حتی در گذشته، تبدیل چاه‌های کشاورزی از دیزلی به برقی نیز در دستور کار قرار گرفت.
مسائلی در این‌باره توضیح داد: «زمانی که موضوع برقی‌شدن چاه‌های دیزلی مطرح شد، به حجم بالای مصرف پمپ‌های آب توجه کافی نشده بود. امروز نیز که برای تأمین برق این پمپ‌ها با مشکل مواجه شده‌ایم، به کشاورز می‌گوییم پمپ شما پرمصرف است و باید به سمت کاهش مصرف برق یا خودتأمینی برق حرکت کنید.»
چالش‌های حرکت به سمت تجدیدپذیرها
به گفته دبیرکل سندیکای صنعت برق ایران، امروزه استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر به‌عنوان یکی از راهکارهای تغییر الگوی تأمین انرژی مطرح شده است. اگرچه تغییر این الگو از نظر نظری امکان‌پذیر است، اجرای آن در عمل با چالش‌های متعددی روبه‌روست و به زیرساخت‌های لازم نیاز دارد.
او در این‌باره توضیح داد: «در مورد همین چاه‌های کشاورزی، استفاده از انرژی خورشیدی با چالش‌هایی همراه است؛ چراکه فناوری به‌کاررفته در این پمپ‌ها قدیمی است. اگر قرار باشد چاه‌های کشاورزی با استفاده از فناوری‌های قدیمی خود به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر حرکت کنند، باید هزینه بسیار بیشتری صرف شود.
از سوی دیگر، بخش قابل‌توجهی از آبیاری و فعالیت‌های کشاورزی در شب انجام می‌شود؛ بنابراین، برای استفاده از انرژی خورشیدی به سامانه‌های ذخیره‌سازی مبتنی بر باتری نیاز است.
کشاورزان هنگام خرید پمپ، معمولاً قیمت مناسب را در اولویت قرار می‌دادند؛ زیرا انرژی ارزان بود و با مشکل کمبود برق مواجه نبودیم. در نتیجه، ضرورتی احساس نمی‌شد که پمپ‌هایی با قابلیت استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر خریداری کنند.
موضوع دیگر، ارزان‌بودن انرژی است. اگر امروز بهای تمام‌شده برق را به‌ازای هر کیلووات‌ساعت دو هزار تومان در نظر بگیریم، متوسط قیمت فروش برق در سال ۱۴۰۵ حدود ۸۰۰ تومان است. در حال حاضر ۱۱۶ نرخ تعرفه برق در کشور وجود دارد که یکی از آن‌ها به بخش کشاورزی اختصاص دارد. تعرفه پایه برق کشاورزی ۲۱ تومان است که در مقایسه با متوسط قیمت فروش برق، رقم بسیار ناچیزی محسوب می‌شود.
بنابراین، همچنان استفاده از چاه‌های برقی برای کشاورزان بسیار به‌صرفه است. مجموع این عوامل، تأمین برق چاه‌های کشاورزی را با چالش‌های متعددی مواجه کرده است.»
مسئله کشاورزی در ایران، چه در حوزه آب و چه در حوزه برق، نیازمند بازبینی جدی است؛ در غیر این صورت، همان‌طور که کشاورزی در موضوع آب به یکی از عوامل تشدیدکننده بحران تبدیل شده، ممکن است در زمینه مصرف برق نیز با چالش‌های مشابهی مواجه شود.
به اعتقاد مسائلی، کشور در مقطع حساسی قرار گرفته است که انجام اصلاحات اقتصادی برای حل بحران انرژی ضرورت دارد.
حال صنعت برق مساعد نیست
به گفته وی، صنعت برق کشور در شرایط مساعدی قرار ندارد و در چنین وضعیتی، تأمین پایدار انرژی برای سایر بخش‌ها نیز با دشواری مواجه می‌شود. او معتقد است این وضعیت از عواملی مانند واقعی‌نبودن قیمت برق، که در ادبیات عمومی به معنای گران‌شدن آن تعبیر می‌شود، کمبود منابع و هزینه تمام‌شده سوخت موردنیاز نیروگاه‌ها تأثیر می‌پذیرد.
دبیرکل سندیکای صنعت برق ایران با اشاره به اینکه حدود ۸۲ درصد مصرف‌کنندگان برق در ایران خانگی و کمتر از یک درصد آن‌ها صنعتی هستند، درباره سهم این بخش‌ها از مصرف برق گفت: «حدود ۳۵.۵ درصد از برق تولیدی کشور در بخش صنعت مصرف می‌شود و سهم مصرف خانگی به‌طور متوسط ۳۲.۸ درصد است. در این میان، تا پایان تیرماه ۱۴۰۵، سهم بخش کشاورزی از مصرف برق کشور ۱۳.۳ درصد بوده است.
اگر به کشاورزی به‌عنوان یک صنعت یا فعالیت تجاری نگاه کنیم، لازم است این بخش بر اساس سازوکاری مشخص، بهای واقعی برق مصرفی خود را بپردازد و در مقابل، محصولات نهایی خود را نیز به قیمت واقعی عرضه کند. تحقق این موضوع به بازبینی دقیق و جدی نیاز دارد.»
به گفته مسائلی، ادامه شرایط موجود می‌تواند به کمبود شدید برق، ایجاد محدودیت برای کشاورزان در تولید محصولات مناسب و در نهایت، دشواری دسترسی مردم به محصولات کشاورزی منجر شود.
او با اشاره به روند طولانی بی‌توجهی به صنعت برق اظهار کرد: «قصه برق در ایران، قصه پرغصه‌ای است که سال‌ها مورد بی‌توجهی قرار گرفته است. به‌جای آنکه ارزش افزوده به این صنعت تزریق کنیم، انتظارات از آن پیوسته افزایش یافته است.»/
