به گزارش انرژی مدیا، جنگ در اوکراین حالا به پالایشگاههای روسیه رسیده است. اوکراین در ماههای اخیر به جای تمرکز صرف بر میادین نفتی، بخش مهمی از حملات خود را متوجه تأسیسات پالایشی روسیه کرده و همین موضوع روسیه را که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت خام دنیاست، با یک تناقض جدی روبهرو کرده است. این ماجرا نشان میدهد که در زمان جنگ، داشتن نفت خام به تنهایی کافی نیست؛ چرا که اگر پالایشگاهها از کار بیفتند، تولید بالای نفت هم نمیتواند جلوی کمبود سوخت را بگیرد.
اوکراین با هدف قرار دادن پالایشگاههای روسیه، دامنه حملات خود را به زیرساختهای سوخت این کشور کشانده است. این حملات پهپادی علاوه بر کاهش ظرفیت فرآوری روسیه، عرضه سوخت در بازار داخلی این کشور را تحت فشار قرار داده است. در تازهترین مورد، پالایشگاه «پرم» که از واحدهای مهم پالایشی روسیه به شمار میرود، پس از حمله ۲۱ اوت (مرداد) از مدار خارج شد.
پالایشگاهها، برخلاف میدانهای نفتی، مستقیما نفت خام را به فرآوردههایی مانند بنزین، گازوئیل، سوخت جت، نفت کوره و برخی خوراکهای پتروشیمی تبدیل میکنند؛ پس اختلال در فعالیت آنها میتواند عرضه این محصولات و برخی خوراک پتروشیمی را محدود کند؛ حتی اگر حجم نفت خام عرضهشده به بازار تغییر چندانی نداشته باشد.
جایگزین کردن ظرفیت پالایشی آسان نیست. نفت خام را میتوان از تولیدکننده یا مسیر دیگری تأمین کرد، اما بازگرداندن یک پالایشگاه آسیبدیده به مدار، به تعمیر تجهیزات، دسترسی به قطعات، تأمین خوراک و امکان انتقال نیاز دارد.
روایت OIES از آسیب به پالایش روسیه
مؤسسه مطالعات انرژی آکسفورد (OIES)، در گزارشی که در ژوئیه ۲۰۲۶ (تیر) منتشر کرد، آثار حملات اوکراین به زیرساخت نفتی روسیه را بررسی کرده است. به گفته این مؤسسه، اثر اصلی حملات، حذف کامل نفت روسیه از بازار جهانی نیست، بلکه تغییر در ترکیب صادرات این کشور است. با کاهش ظرفیت پالایش، بخشی از نفت خامی که پیشتر در داخل فرآوری میشد، راهی بازار صادرات میشود و در مقابل، تولید و صادرات فرآوردههای نفتی افت میکند.
بر اساس دادههای OIES، تا ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد)، ۲۴ پالایشگاه از مجموع ۳۴ پالایشگاه روسیه هدف حملات پهپادی اوکراین قرار گرفتند. مجموع ظرفیت این واحدها حدود پنج میلیون و ۱۰۰ هزار بشکه در روز بوده که نزدیک به ۸۱ درصد ظرفیت پالایشی روسیه است. البته این رقم به معنای توقف کامل این ظرفیت نیست، اما برآورد این موسسه حاکی از آن است در مقطعی از اواسط ژوئن، حدود یکسوم ظرفیت پالایش روسیه از مدار خارج شده بود.
موسسه OIES در ادامه گزارش خود تصریح میکند که اوکراین حملات خود را به واحدهای پیچیدهتری مانند هیدروکراکرها، هیدروتریترها و ریفرمرها نیز گسترش داده است. تعمیر این واحدها نیز به دلیل نیاز به تجهیزات تخصصی و قطعات وارداتی در شرایط تحریم دشوارتر و زمانبرتر است؛ به همین دلیل، آسیب به یک بخش مشخص از پالایشگاه میتواند تولید بعضی فرآوردههای نهایی را برای مدت طولانی مختل کند.
برآورد OIES در حوزه پالایشی بیانگر آن است که حجم نفت فرآوری شده در پالایشگاههای روسیه از حدود چهار میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه در روز در مارس ۲۰۲۶ (اسفند پارسال) به حدود سه میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه در روز در ماه ژوئن رسیده است. به این ترتیب، فعالیت پالایش روسیه طی سه ماه حدود ۹۰۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته که پایینترین سطح فعالیت پالایشی این کشور در ۲۱ سال گذشته محسوب میشود.
در بخش فرآوردهها نیز طبق برآورد OIES، تولید بنزین روسیه در ژوئن ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۲۴ درصد کاهش داشته است. همچنین تولید سوخت جت ۲۳ درصد و گازوئیل نیز نزدیک به ۲۰ درصد افت کرده است. به گفته مؤسسه مطالعات انرژی آکسفورد، فشار بر بازار داخلی همه فرآوردهها یکسان نیست. روسیه در بازار گازوئیل حاشیه مازاد بیشتری دارد، اما عرضه بنزین و سوخت جت به تقاضای داخلی نزدیکتر است؛ به همین جهت، کاهش تولید این دو فرآورده سریعتر در بازار داخلی دیده میشود.
موسسه OIES در جمعبندی گزارش خود، تغییر در تراز صادراتی روسیه را مهمترین پیامد افت پالایش میداند. مسکو برای جبران کسری بازار داخلی ممکن است صادرات فرآوردهها را متوقف کند یا حتی به واردکننده سوخت تبدیل شود. در این صورت، نفت خامی که امکان فرآوری آن در داخل روسیه وجود ندارد راهی پایانههای صادراتی خواهد شد.
فشار بر بازار جهانی فرآوردهها
حملات به پالایشگاههای روسیه در حالی رخ میدهد که بازار جهانی فرآوردهها، بهویژه گازوئیل و سوخت جت، از پیش با نشانههای محدودیت عرضه روبهرو بوده است. رویترز در گزارشی با بررسی هفت شاخص بازار انرژی گزارش داده است که معاملهگران انتظار ندارند بازارهای جهانی انرژی در سال ۲۰۲۷ بهطور کامل به شرایط باثبات پیش از بحرانهای اخیر بازگردند. بازار فرآوردهها در میان این شاخصها، نشانههای آشکارتری از تداوم فشار عرضه دارد.
بر اساس دادههای مورد استناد رویترز، قراردادهای آتی گازوئیل اروپا برای سال ۲۰۲۷ حدود ۳۵ درصد بالاتر از میانگین قیمتهای سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ معامله میشوند. در آمریکا نیز قراردادهای آتی نفت گرمایشی که یکی از شاخصهای مهم بازار گازوئیل است، حدود ۴۲ درصد بالاتر از متوسط دو سال گذشته قرار دارد. حاشیه سود پالایش گازوئیل و سوخت جت در سنگاپور در سطوح بالایی باقی مانده است. افزایش حاشیه سود پالایش نشان میدهد ارزش فرآوردهها نسبت به هزینه نفت خام بالا رفته که میتواند ناشی از محدودیت عرضه یا افزایش تقاضا باشد.
آژانس بینالمللی انرژی (IEA ) نیز در گزارش اخیر خود به افزایش فشار در بازار فرآوردهها پرداخته است. در این گزارش آمده است که فعالیت پالایشگاههای جهان همچنان پایینتر از سطح سال قبل قرار دارد و اختلال در صادرات فرآوردههای خاورمیانه و حملات به پالایشگاههای روسیه، از عوامل مؤثر بر کاهش برآورد فعالیت پالایشی در جهان هستند.
آژانس IEA تاکید دارد که بازگشت جریان نفت خام به بازار، لزوماً به معنای بازگشت سریع عرضه فرآوردهها نیست و این موضوع برای خاورمیانه که هم در تولید نفت خام و هم در پالایش و صادرات فرآوردههای نفتی نقش مهمی ایفا میکند، اهمیت ویژهای دارد.
فراتر از پالایشگاهها
اما اگر تنشها تشدید شود و پالایشگاهها و مسیرهای انتقال انرژی باهم آسیب ببینند، بازار جهانی انرژی چه واکنشی نشان خواهد داد؟
در روسیه، حمله به پالایشگاه پیش از هر چیز، ظرفیت را هدف میگیرد؛ چرا که با کاهش ظرفیت پالایش، عرضه بنزین، گازوئیل و دیگر محصولات نفتی نیز کاهش پیدا میکند. اما در خلیج فارس، دامنه ریسک گستردهتر است، زیرا پالایشگاهها، تأسیسات نفتی، بنادر، خطوط انتقال، نفتکشها، هزینه بیمه و مسیرهای کشتیرانی ممکن است در همان لحظه آسیب ببینند. در این سناریو، حتی پالایشگاهی که مستقیماً هدف حمله نبوده نیز ممکن است به دلیل مشکل در دریافت نفت خام یا دشواری صادرات محصول، نتواند با ظرفیت عادی کار کند.
تفاوت در اینجاست که در روسیه ریسک اصلی متوجه طرفیت پالایش است، اما در در خلیج فارس، این ریسک میتواند به پالایش و لجستیک هم سرایت کند.
گازوئیل؛ نقطه آسیبپذیر بازار
گازوئیل از بین فرآوردههای نفتی، اهمیت متفاوتی دارد، چون مصرف آن محدود به خودروهای سواری نیست و بخش زیادی از حملونقل کالا، ماشینآلات کشاورزی و صنایع به آن وابستهاند؛ از این رو، هر اختلالی در بازار گازوئیل میتواند هزینه حملونقل و تولید را بالا برده و در نهایت به قیمت نهایی کالاها منتقل میشود.
تجربه روسیه نشان میدهد کمبود فرآورده میتواند حتی بیش از کمبود نفت خام، اثر خودش را روی اقتصاد بگذارد. زمانی که ظرفیت پالایشگاهی یک کشور آسیب میبیند، حتی اگر یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت هم باشد، چارهای ندارد جز اینکه صادرات فرآوردههایش را برای تأمین بازار داخلی خود محدود کند. در این شرایط، قیمت نفت خام به تنهایی تصویر کاملی از بازار ارائه نمیدهد و ممکن است نفت خام در بازار موجود باشد، اما توان تبدیل آن به سوخت کاهش یافته یا زنجیره توزیع آن دچار مشکل شده باشد.
در نهایت، آنچه از این تحولات میتوان دریافت، این است که حمله به زیرساختهای پالایشی میتواند بدون آنکه تولید نفت خام را متوقف کند، بازار سوخت و صادرات فرآوردهها را تحت فشار قرار دهد. مؤسسه مطالعات انرژی آکسفورد نیز میگوید راهبرد حملات پهپادی اوکراین علیه زیرساخت نفت و گاز روسیه، هم بازار داخلی سوخت و هم صادرات فرآوردههای نفتی این کشور را تحت فشار قرار داده است. افزایش دامنه جغرافیایی حملات، تعدد آنها و هدف قرار گرفتن واحدهای پیچیده پالایشی، در کنار حمله به زیرساختهای صادراتی، به کمبود و محدودیت خرید فرآوردههای نفتی در برخی مناطق روسیه و محدود شدن صادرات فرآوردههای کلیدی منجر شده است.
از نگاه OIES، با بازگشت جریان نفت از تنگه هرمز و ورود دوباره نفت ایران به بازار، مسئله روسیه دیگر صرفاً کمبود نفت خام نیست، بلکه محدود شدن گزینههای پیش روی این کشور است؛ از کاهش ظرفیت پالایش داخلی و افت صادرات فرآوردهها گرفته تا افزایش رقابت برای فروش نفت خام و بالا رفتن ریسک تولید.
