به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، زلزله تنها با تخریب ساختمان‌ها و معابر خسارت ایجاد نمی‌کند و آسیب به لوله‌های گاز، اتصالات، انشعابات و تجهیزات می‌تواند با نشت گاز، آتش‌سوزی و انفجارهای ثانویه، ابعاد حادثه را چند برابر کند.
گستردگی شبکه گاز و الزامات ایمن سازی
کارشناسان باتوجه به فاصله بسیار زیاد از وقوع آخرین زمین لرزه در تهران، احتمال وقوع زلزله شدید در پایتخت را کم نمی دانند و همواره بر ضرورت توجه به مسائلی که می تواند میزان خسارات جانی ومالی راکاهش دهد تاکید می کنند. دراین میان، مقاوم‌سازی خطوط گاز، ایمن‌سازی علمک‌ها و اتصالات، بلوک‌بندی شبکه و مهم‌تر از همه، امکان قطع سریع و خودکار جریان گاز در مناطق آسیب‌دیده، از اقداماتی است که می‌تواند از تداوم نشت و شکل‌گیری حوادث ثانویه جلوگیری کند.
اما سؤال اینجاست که تهران در سال ۱۴۰۵ در این مسیر به چه نقطه‌ای رسیده و اقدامات انجام‌شده تا چه اندازه می‌تواند از خسارت‌های احتمالی یک زلزله شدید بکاهد؟
شبکه گاز تهران قدمتی حدود نیم قرن دارد. نخستین مناطق تهران در سال ۱۳۴۹ به گاز شهری متصل شدند و پس از آن، گازرسانی به تدریج در مناطق مختلف پایتخت گسترش یافت. این توسعه طی دهه‌های بعد ادامه پیدا کرد و گاز طبیعی به یکی از اصلی‌ترین زیرساختهای شهری تهران تبدیل شد.
بنابراین امروز بحث ایمنی شبکه را نمی‌توان صرفاً با توجه به قدمت اولیه لوله‌کشی ارزیابی کرد؛ چرا که شبکه در طول سال‌های گذشته بارها توسعه، نوسازی و اصلاح شده است. مسئله اصلی، میزان تاب‌آوری اجزای مختلف این شبکه در برابر یک زلزله شدید و سرعت واکنش آن پس از وقوع حادثه است.
در استان تهران اکنون حدود ۴.۱ میلیون مشترک گاز وجود دارد و شبکه‌ای با بیش از ۲۴ هزار کیلومتر خطوط تغذیه و توزیع، این مشترکان را پوشش می‌دهد. این مقیاس به خوبی نشان می‌دهد که در صورت وقوع یک زلزله بزرگ، مدیریت شبکه نمی‌تواند صرفاً با حضور نیروهای عملیاتی و بستن دستی شیرها انجام شود و به سامانه‌های خودکار، کنترل از راه دور و امکان جداسازی سریع مناطق آسیب‌دیده نیاز دارد.
نخستین واکنش ایمن سازی شبکه گاز
یکی از مهم‌ترین اقداماتی که در سال‌های اخیر دنبال شده، بلوک‌بندی شبکه گاز است. در این روش، شبکه به بخش‌های جداگانه تقسیم می‌شود تا در صورت وقوع حادثه، امکان قطع گاز در محدوده آسیب‌دیده وجود داشته باشد؛ بدون آنکه الزاماً جریان گاز در مناطق سالم نیز قطع شود. طبق آخرین اطلاعات اعلام‌شده، روند اجرای پروژه بلوک‌بندی شبکه تهران در سطح بالایی از پیشرفت قرار دارد و بخش عمده تجهیزات مورد نیاز آن نصب شده است. علاوه بر بلوک‌بندی، مقاوم‌سازی تجهیزات و به‌خصوص علمک‌های گاز نیز دنبال شده است.
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی شرکت گاز استان تهران، میزان پیشرفت مقاوم‌سازی علمک‌ها به حدود ۹۸.۶ درصد رسیده است. این رقم از آن جهت اهمیت دارد که علمک و اتصالات مربوط به انشعاب ساختمان از نقاطی هستند که در زمان وقوع زمین‌لرزه می‌توانند در معرض جابه‌جایی و آسیب قرار گیرند.
اما کارشناسان معتقدند؛ مقاوم‌سازی به تنهایی کافی نیست. حتی شبکه‌ای که از مقاومت لرزه‌ای مناسبی برخوردار باشد، در یک زلزله بسیار شدید ممکن است در برخی نقاط دچار شکستگی یا آسیب شود. در چنین شرایطی، موضوع تعیین‌کننده این است که گاز با چه سرعتی پس از تشخیص حادثه قطع شود.
سامانه های هوشمند قطع گاز
به همین دلیل، یکی دیگر از پروژه‌های مهم تهران، توسعه سیستم‌های قطع اضطراری گاز و سامانه‌های کنترل هوشمند است. طبق آمار اعلام‌شده، پروژه سیستم قطع اضطراری حدود ۹۲ درصد پیشرفت داشته و پروژه اسکادا و مخابرات نیز به حدود ۸۷.۷ درصد رسیده است.
اسکادا امکان پایش و کنترل بخشی از تجهیزات شبکه را از مرکز فراهم می‌کند و در شرایط بحرانی می‌تواند زمان واکنش به حادثه را کاهش دهد.
بر اساس آمار؛ در سال ۱۴۰۵ همچنین موضوع هوشمندسازی شبکه گاز تهران با جدیت بیشتری دنبال شده است.
بر اساس آخرین اظهارات مدیرعامل شرکت گاز استان تهران، نخستین سامانه هوشمند مدیریت حوادث گاز حدود ۸۰ درصد پیشرفت داشته است. هدف این سامانه آن است که هنگام وقوع زمین‌لرزه، اطلاعات لرزه‌ای و وضعیت شبکه را دریافت و با تشخیص محدوده‌های پرخطر، امکان قطع جریان گاز را سریع‌تر فراهم کند.
خلاءهای موجود ایمنی شبکه گاز
نکته مهم این است که این سامانه هنوز به معنای مجهز بودن تمام منازل تهران به سیستم قطع خودکار گاز نیست. حتی طبق برنامه اعلام‌شده، نصب کنتورهای هوشمند گاز در بخش خانگی قرار است از پایان سال ۱۴۰۵ آغاز شود؛ بنابراین در شهریور ۱۴۰۵ نمی‌توان ادعا کرد که تمام واحدهای مسکونی تهران در لحظه وقوع زلزله به شکل خودکار و مستقل گاز خود را قطع خواهند کرد. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که بخش قابل توجهی از خطر احتمالی در زمان زلزله می‌تواند در داخل ساختمان‌ها اتفاق بیفتد.
آسیب به لوله‌کشی داخلی، اتصالات، کنتور، رگولاتور و تجهیزات مصرف‌کننده ممکن است باعث نشت گاز شود. رگولاتور نیز اساساً وظیفه تنظیم فشار گاز را دارد و نباید با شیر قطع اضطراری زلزله اشتباه گرفته شود.
برای کاهش ریسک در ساختمان‌ها، استفاده از تجهیزات مناسب تشخیص نشت و قطع اضطراری در کنار اجرای صحیح استانداردهای لوله‌کشی اهمیت دارد.از سوی دیگر، مدیریت بحران تنها به قطع جریان گاز محدود نمی‌شود و تخلیه گاز باقی‌مانده در خطوط آسیب‌دیده نیز اهمیت دارد. به همین دلیل، پروژه‌های مربوط به شیرهای اضطراری، بلوک‌بندی و امکان تخلیه گاز نیز در برنامه مقاوم‌سازی شبکه قرار گرفته‌اند.
نقاط قوت ایمن سازی شبکه گاز پایتخت
در این میان، یک نکته اساسی درباره میزان کاهش خسارت وجود دارد. تاکنون رقم رسمی و قابل استنادی منتشر نشده که نشان دهد اقدامات انجام‌شده مثلاً ۳۰، ۵۰ یا ۷۰ درصد از خسارت‌های زلزله را کاهش خواهد داد.
اساساً چنین درصدی بدون تعریف سناریوی مشخص زلزله قابل محاسبه نیست؛ زیرا میزان خسارت به بزرگی و محل زمین‌لرزه، فاصله از گسل، نوع خاک، میزان جابه‌جایی زمین، وضعیت ساختمان‌ها و شدت آسیب به شبکه بستگی دارد. در واقع، تهران طی سال‌های اخیر از رویکرد صرفاً «مقاوم‌سازی لوله‌ها» به سمت یک مدل چندلایه حرکت کرده است؛ مدلی که در آن مقاوم‌سازی علمک‌ها و تجهیزات، بلوک‌بندی شبکه، شتاب‌نگاری، اسکادا، سیستم‌های قطع اضطراری و در نهایت هوشمندسازی شبکه در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
به گفته صاحبنظران؛ تکمیل سامانه هوشمند مدیریت بحران، توسعه کنتورهای هوشمند در بخش خانگی، تکمیل مقاوم‌سازی ایستگاه‌ها و اطمینان از ایمنی لوله‌کشی داخل ساختمان‌ها باید همزمان دنبال شود.
قطع گاز هوشمند
ایرج رهبر، رئیس انجمن انبوه سازان استان تهران در گفت و گو با انرژی مدیا با اشاره به ضرورت افزایش تاب‌آوری شبکه گاز تهران در برابر زلزله، گفت: برای جلوگیری از بروز حوادث ناشی از نشت و انفجار گاز در زمان وقوع زلزله، استفاده از تجهیزات و فناوری‌های جدید از جمله شیرهای سنسوردار می‌تواند نقش مهمی در افزایش ایمنی شبکه داشته باشد.
وی توضیح داد: شیرهای سنسوردار از جمله فناوری‌هایی هستند که در صورت وقوع لرزش و زلزله می‌توانند به‌صورت خودکار جریان گاز را قطع کنند. این تجهیزات می‌توانند در نقاط مختلف شبکه، از جمله ورودی کوچه‌ها، خیابان‌ها، مجتمع‌ها یا محله‌ها نصب شوند و با تشخیص لرزش، بدون نیاز به دخالت نیروی انسانی، جریان گاز را متوقف کنند.
رهبر درباره میزان استفاده از این تجهیزات در تهران نیز گفت: آخرین اطلاعات در این باره فعلاً موجود ندارم، اما این فناوری وجود دارد و در حال حاضر نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد و می‌توان از آن برای افزایش ایمنی شبکه بهره گرفت. اما کاملاً مطمئن هستم که این سیستم بسیار سریع عمل می‌کند و عملکرد آن وابسته به حضور و واکنش انسان نیست.
هنگامی که شدت لرزش به حدی برسد که احتمال ایجاد خسارت وجود داشته باشد، سیستم می‌تواند جریان گاز را به‌صورت خودکار قطع کند.
وی با اشاره به تفاوت شدت زلزله‌ها و میزان خسارت احتمالی افزود: طبیعتاً یک زلزله با شدت پایین، مانند زلزله چهار ریشتری، با یک زلزله شدیدتر تفاوت دارد و هر لرزشی الزاماً به تخریب منجر نمی‌شود. با این حال، زمانی که شدت زلزله به حدی برسد که احتمال ایجاد تخریب و آسیب وجود داشته باشد، سیستم می‌تواند با تشخیص شرایط، نسبت به قطع جریان گاز اقدام کند.
الزامات مقررات ملی ساختمان
رهبر در ادامه درباره نقش مقررات ساخت‌وساز در افزایش ایمنی شبکه گاز ساختمان‌ها نیز گفت: به نظر من می‌توان استفاده از چنین تجهیزاتی را در ساخت‌وسازهای جدید به یک الزام تبدیل کرد. ساختمان‌هایی که از گذشته ساخته شده‌اند و شبکه گاز آنها به شکل دیگری اجرا شده است، شرایط متفاوتی دارند، اما اگر قرار باشد از این پس شبکه گاز ساختمان‌های جدید به سیستم شهری متصل شود، می‌توان نصب تجهیزات ایمنی را به‌عنوان یکی از الزامات اتصال در نظر گرفت.
وی با تأکید بر اینکه اجرای چنین راهکاری الزاماً هزینه سنگینی به سازندگان تحمیل نمی‌کند، گفت: هزینه این تجهیزات آن‌چنان بالا نیست و می‌توان با تعریف الزامات مشخص، استفاده از آنها را در فرآیند ساخت‌وساز نهادینه کرد.
این فعال حوزه مسکن با تفکیک مسئولیت شبکه گاز شهری از بخش داخلی ساختمان ادامه داد: در بخش‌هایی مانند ورودی خیابان‌ها و کوچه‌ها، شرکت گاز می‌تواند نسبت به نصب تجهیزات مورد نیاز اقدام کند و این موضوع در حیطه مسئولیت شبکه قرار می‌گیرد، اما زمانی که شبکه گاز وارد یک مجتمع مسکونی می‌شود، می‌توان برای بخش‌های داخلی مجتمع نیز الزامات مشخصی تعریف کرد تا تجهیزات ایمنی لازم توسط سازنده، مالک یا ساکنان نصب و نگهداری شود.
رهبر در مجموع تأکید کرد که استفاده گسترده‌تر از فناوری‌های قطع خودکار جریان گاز می‌تواند یکی از راهکارهای افزایش تاب‌آوری شبکه گاز در برابر زلزله باشد؛ به‌ویژه در شهری مانند تهران که وقوع یک زلزله شدید می‌تواند علاوه بر خسارات مستقیم، خطر آتش‌سوزی‌های گسترده ناشی از آسیب به شبکه گاز را نیز به همراه داشته باشد.
در نهایت، نمی‌توان گفت تهران امروز در برابر پیامدهای وقوع یک زلزله بزرگ کاملاً ایمن است، اما نمی‌توان اقدامات انجام‌شده را نیز نادیده گرفت. پیشرفت ۹۸.۶ درصدی مقاوم‌سازی علمک‌ها، ۹۲ درصدی سیستم‌های قطع اضطراری و ۸۷.۷ درصدی اسکادا و مخابرات نشان می‌دهد که بخش مهمی از زیرساخت مقابله با بحران در حال شکل‌گیری است. مسئله تعیین‌کننده برای روز زلزله، اما تکمیل همین زنجیره و کاهش زمان میان «وقوع زمین‌لرزه» و «قطع جریان گاز در نقطه آسیب‌دیده» است؛ زیرا هرچه این فاصله کوتاه‌تر باشد، احتمال تبدیل یک زلزله به آتش‌سوزی گسترده و بحران ثانویه نیز کمتر خواهد شد./
