به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، آمار نگران‌کننده‌ای از ناترازی احتمالی گاز در سال جاری شنیده می‌شود. ناترازی‌ای که طبق گفته‌های سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در برخی از روزهای اوج مصرف سال گذشته به ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب هم رسید، امسال ممکن است حتی به بیش از ۴۰۰ میلیون مترمکعب برسد. برای درک بهتر بزرگی این عدد، باید بدانید که این میزان کسری تقریباً معادل نصف کل ظرفیت تولید گاز کشور است.
دولت برای مقابله با ناترازی برق از همین حالا هشدار دادن را شروع کرده و مردم را به مدیریت مصرف دعوت می‌کند؛ اما جالب اینجاست که اقدام خاصی برای جلوگیری از سوختن و هدررفت گاز در مشعل‌ها و دودکش‌های بخاری‌ها انجام نمی‌دهد. داده‌های گزارش ردیاب جهانی گاز فلرینگ ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که برخلاف سایر کشورها، در سال ۲۰۲۵ حجم فلرسوزی ایران نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه پنج درصد افزایش یافته است. این افزایش پنج‌درصدی به‌تنهایی معادل ۱.۴ میلیارد مترمکعب گاز اضافی است.
جدا از مشعل‌ها، همه‌ساله حجم زیادی از گاز در دودکش بخاری‌ها سوزانده می‌شود. بخاری‌هایی که بر اساس مصوبه شورای اقتصاد در سال ۱۴۰۱، باید دست‌کم چهار میلیون دستگاه از آن‌ها تا سال ۱۴۰۵ نوسازی می‌شدند؛ اما در حالی پاییز آغاز شده که طی بیش از چهار سال گذشته، تنها ۲.۵ درصد از این هدف‌گذاری محقق شده است؛ آن هم با اماواگرهای فراوان.
اجرای طرح تعویض بخاری‌های فرسوده به یک دستگاه بی‌قدرت
طرحی که سال‌ها متولی آن شرکت ملی گاز بود و هیچ پیشرفتی در اجرای آن حاصل نشده بود، حالا به سازمان بهینه‌سازی سپرده شده است. آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران با انتقاد از پاسکاری وظایف در دستگاه‌های دولتی می‌گوید: «با وجود تأکید رئیس‌جمهور مبنی بر مشارکت بخش خصوصی در تعویض بخاری‌های فرسوده، اجرای این طرح به عهده سازمان بهینه‌سازی گذاشته شده است. با توجه به شکست طرح‌هایی که به دستگاه‌های دولتی سپرده می‌شد، احتمالاً فرجام این طرح هم خیلی خوش نخواهد بود. ضمن اینکه شرکت گاز هم با آن عریض‌وطویلی، هیچ کاری برای این طرح نکرد.»
سازمان بهینه‌سازی؛ شیر بی‌یال‌ودم در دولت
اورعی، استاد دانشگاه صنعتی شریف، هم که معتقد است واگذاری اجرای طرح تعویض بخاری‌های فرسوده به سازمان بهینه‌سازی یک اشتباه بزرگ است، در توضیح ادعای خود به انرژی مدیا می‌گوید: «این سازمان در عمل هیچ اختیاری از خود نداشته و وزارتخانه‌هایی مثل نفت و نیرو هیچ حرف‌شنوی‌ای از آن ندارند و حتی این سازمان را به بازی نمی‌گیرند.»
او ادامه داد: «ما دیدیم که در مسئله بنزین چطور دولت تیر خلاص را بر پیکره این سازمان زده و تلویحاً اعلام کردند که این سازمان هیچ نقشی در این مسئله نداشته و حق اظهارنظر هم ندارد. حالا فکر می‌کنیم که این سازمان می‌تواند در اجرای طرحی به این بزرگی کاری از پیش ببرد؟»
استفاده از بخاری‌های بی‌کیفیت به بهانه حمایت از تولید داخل
بر اساس هدف‌گذاری انجام‌شده در این طرح، تا امروز باید دست‌کم چهار میلیون بخاری فرسوده تعویض می‌شد؛ اما بر اساس ادعای رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، تعداد بخاری‌های تعویض‌شده به ۱۰۰ هزار دستگاه هم نمی‌رسد؛ ضمن اینکه همین تعداد هم به‌درستی جایگزین نشده‌اند.
به گفته نجفی، بخاری‌هایی که جایگزین بخاری‌های فرسوده شده‌اند، بخاری‌های کم‌مصرف با گرید A نیستند و همچنان مصرف بالایی دارند.
او با بیان این نکته که به اسم حمایت از چند تولیدکننده داخلی بخاری، اجازه استفاده از بخاری‌های خارجی باکیفیت را نمی‌دهند، به انرژی مدیا اظهار کرد: «اگر ما امروز به فقر گاز و فقر انرژی مبتلا شده‌ایم، ناشی از دیدگاه غلط در بدنه‌های مدیریتی، سوءمدیریت و ناکارآمدی است. بسیار غم‌انگیز است که ما به‌عنوان یک کشور ثروتمند مطرح هستیم، اما در همه حوزه‌ها فقیر شده‌ایم.»
قاچاق بخاری‌های دولتی از کردستان عراق
اورعی نیز از نوع دیگری از اجرای ناکارآمد این طرح پرده برمی‌دارد. او می‌گوید بر اساس اظهارات مسئولان شرکت گاز، حدود ۵۰۰ دستگاه بخاری برای کاهش مصرف در استان کردستان توزیع شده است؛ اما پس از بررسی‌های انجام‌شده، مسئولان محلی متوجه شدند که دریافت‌کنندگان این بخاری‌ها، آن‌ها را به کردستان عراق قاچاق کرده و در آنجا به فروش رسانده‌اند.
او می‌گوید: «من فکر می‌کنم این رفتار در کشور ما کاملاً طبیعی است. در کشوری که گاز عملاً رایگان و بسیار ارزان است، هیچ انگیزه‌ای برای استفاده از بخاری با راندمان بالا وجود ندارد.»
این کارشناس انرژی بر این باور است که ماجرای ناترازی گاز در کشور پیچیده‌تر از آن است که بتوان آن را با توزیع تعدادی بخاری حل کرد. تا وقتی حامل‌های انرژی از حیث اقتصادی ارزش واقعی نداشته باشند، طرح‌های بهینه‌سازی عملاً بی‌معنا خواهند بود.
وی معتقد است راهکار اساسی، اصلاح بازار انرژی و بازگرداندن ارزش اقتصادی به گاز است، نه ایجاد نهادهای موازی برای خرید و نصب تجهیزات؛ کاری که به اعتقاد او، وظیفه ذاتی وزارت نیرو و شرکت گاز نیست.
بخاری‌ها نوسازی می‌شدند، گاز صنایع تأمین می‌شد
شاید برای شما هم سؤال پیش آمده باشد که تعویض بخاری‌های فرسوده تا چه اندازه می‌تواند به کاهش مصرف گاز در کشور کمک کند. نجفی در این‌باره می‌گوید: «طبق مصوبه شورای اقتصاد، تعویض هر بخاری به‌طور متوسط سالانه حدود ۴۶۶ مترمکعب صرفه‌جویی به همراه دارد؛ هرچند برآوردهای ما نشان می‌دهد که صرفه‌جویی ناشی از نوسازی بخاری‌های فرسوده می‌تواند به ۶۰۰ مترمکعب هم برسد.»
یک حساب‌وکتاب ساده نشان می‌دهد که تعویض چهار میلیون بخاری فرسوده می‌توانست دست‌کم سالانه بین یک میلیارد و ۸۶۴ میلیون تا دو میلیارد و ۴۰۰ میلیون مترمکعب از مصرف گاز کشور را کاهش دهد. شاید اگر این طرح به‌درستی اجرا شده بود، دیگر نگران قطع گاز صنایع و واحدهای پتروشیمی، به‌عنوان بخش مولد اقتصاد، در این روزهای جنگی نبودیم./
