به گزارش آژانس رسانه ای انرژی مدیا (اکوپرس آریا)، چنین خبری در قدم اول تأیید می‌کند که قرار است امسال «ال‌نینو» در ایران ظاهر شود؛ آن‌هم نه یک «ال‌نینو» معمولی، که «سوپر ال‌نینو».
بنابراین، با توجه به اینکه سوپر ال‌نینو در راه ایران است، باید انتظار پاییز پربارانی داشته باشیم؟ واقعاً چقدر این پدیده می‌تواند ابرهای ایران را بارور کند؟ اصلاً ال‌نینو چیست و چه ارتباطی با آب‌وهوای ایران دارد؟ آیا می‌توانیم باور کنیم که عامل تمام تغییرات آبوهوایی ما، همین پدیده‌ای باشد که نامش در چند سال اخیر، بر سر زبان مردم افتاده؟
تغییر اقلیم، افکار عمومی درمورد فصل‌ها را تغییر داد
سال‌ها پیش، روند تغییر دما و میزان و نوع بارش‌ها در هر فصلی، الگوی مشخصی داشت. بهار با بارانش معروف بود، تابستان با گرمایی که جز در بعضی شهرها، در باقی مناطق، تقریباً قابل‌تحمل بود. از آغاز بادها و طوفان‌های پاییزی هم، باید به لباس گرم و کفش مناسب برای برف‌‌های انبوه زمستان فکر می‌کردیم. حالا اما، در بحث آب‌وهوا، با اصطلاحات جدیدی مانند تغییر اقلیم و گرمایش زمین روبه‌رو شدیم که روند و ترتیب فصلی را به هم زده؛ آن‌هم نه‌فقط در ایران، که در سراسر جهان. هر چند وقت یک بار هم، حرف مردم در سراسر جهان، یا درمورد توده هوای سرد است یا آغاز گرمای بی‌سابقه تابستانی و درنهایت، ردپای ال‌نینو در تمام اخبار دیده می‌شود. گاهی خبرها حاکی از خوش‌یمنی ال‌نینو است و گاهی هم هشدارهای پیوسته درباره سردی طاقت‌فرسا، یا گرمای کشنده دارد.
ال‌نینو چیست؟
قبل از هر توضیحی، بهتر است تعریفی از زادگاه و ماهیت پدیده «ال‌نینو» داشته باشیم که باید برای توضیح آن، از پدیده «انسو» یا همان نوسانات جنوبی آغاز کنیم.
«انسو» یک پدیده اقلیمی جهانی به شمار می‌رود که حاصل برهم‌کنش تغییرات باد و دمای سطح دریا در مناطق حاره‌ای اقیانوس آرام است. «انسو» سه فاز دارد: فاز گرم (ال‌نینو)؛ فاز سرد (لانینا)؛ و شرایط خنثی. در ال‌نینو، یعنی فاز گرم این پدیده، دمای آب سطح دریا در اقیانوس آرام حاره‌ای به بالاتر از نرمال می‌رسد و مهم‌ترین تبعات آن هم، ناهنجاری‌های بزرگ در سراسر زمین است؛ ناهنجاری‌هایی مثل سیلاب‌های ناگهانی، خشکسالی، قحطی و اپیدمی.
چگونه تأثیرات ال‌نینو از اقیانوس آرام به ایران می‌رسد؟
حالا با این مسافتی که بین ایران و اقیانوس آرام است، چگونه این پدیده بر آب‌وهوای سرزمین ما تأثیر می‌گذارد؟ آیا واقعاً قرار است هربار که به ایران می‌رسد، ترسالی به همراه خود بیاورد؟
برخی بر این باورند که فاصله اقیانوس آرام از کشور ما زیاد است و شاید تغییرات آن تاثیر چشمگیری بر این سرزمین نداشته باشد، اما باید توجه داشت که هرچند این پدیده بر مناطق نزدیک‌تر تاثیر بیشتری خواهد داشت، اما به‌دلیل وسعت پهنه این اقیانوس، تاثیرات آن در سراسر سیستم آبوهوایی جهانی بازتاب می‌یابد.
البته، نکته دیگری که کارشناسان هواشناسی به آن اشاره می‌کنند، این است که در بروز تأثیرات پدیده‌های بزرگ بر سرزمین‌های دورتر، فاکتورهای بسیاری نقش دارند. یعنی کشوری مانند ایران، فقط درگیر تغییرات اقیانوس آرام نیست و تأثیراتی از اقیانوس اطلس و هند می‌گیرد.
اصلاً یکی از عوامل مهم اثرگذار، اقیانوس اطلس است که سرچشمه اصلی سامانه‌های بارشی مؤثر بر اروپا، آسیا و البته ایران، -حداقل در فصل‌های بارش معمول این مناطق- به شمار می‌رود.
بنابراین، فقط با شنیدن خبر آغاز پدیده ال‌نینو نمی‌توانیم چشم‌انتظار روزهای پربارش و جبران کم‌آبی و خشکسالی در کشور باشیم. همان‌طور که احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، در یک گفت‌وگو توضیح داده: «اغلب مدل‌های اقلیمی از افزایش احتمال بارش در ایران طی پاییز و نیمه نخست زمستان خبر می‌دهند، اما این به‌معنای پایان خشکسالی یا جبران کسری سنگین منابع آب زیرزمینی کشور نیست و همچنان باید مدیریت مصرف آب با جدیت دنبال شود.»
ایران؛ تمدنی در اقلیم بیابانی
موضوع مهم دیگری که نباید آن را نادیده گرفت، این است که ایران، سرزمینی است که تمدنش در هزاران سال بر بستر شرایط خشک، کم‌بارش و کاملاً متاثر از اقلیم بیابانی و نیمه‌بیابانی شکل گرفته و به همین دلیل، مفهوم خشکسالی در طول تاریخ نه یک استثنا، بلکه یکی از ویژگی‌های بنیادین محیط زیستی ما بوده است؛ بنابراین، ضرورت دارد برای سازگاری با این اقلیم، برنامه‌ریزی و اقدام‌های مدیریتی مناسب انجام شود. حالا به این شرایط جغرافیایی که داریم، واقعاً چقدر تأثیرات «ال‌نینو» می‌تواند به ترسالی در ایران کمک کند؟ آیا با بارش باران، می‌توانیم صرفه‌جویی در مصرف آب را فراموش کنیم؟
جواب این سؤال‌ها، منفی است؛ تمامی کارشناسان تأکید می‌کنند که نباید از فاز‌های مختلف پدیده باران‌زا، توقع داشته باشیم که بتواند خشکسالی را برطرف و منابع آبی ما را تأمین کند.
«سوپر ال‌نینو» بارش بیشتری دارد؟
هرچند که از نظر آماری، در سال‌هایی که ال‌نینو رخ داده، معمولاً در نوار غربی کشور – شامل زاگرس غربی و بخشی از حوضه آبریز دریاچه ارومیه، کرخه، دز و کارون -، شاهد افزایش بارش بودیم، بااین‌حال، تاکنون ثابت نشده که اگر ال‌نینو قوی‌تر باشد، لزوماً ترسالی شدیدتری در ایران خواهیم داشت. اما می‌توانیم بگوییم هر زمانی که ال‌نینو رخ داده، با احتمال زیادتری این مناطق شاهد سال نرمال یا ترسالی بودند.
با این وجود، همچنان نباید به ال‌نینو به چشم یک ناجی نگاه کنیم؛ چرا که ممکن است خساراتی هم به‌دنبال داشته باشد؛ به‌گفته سهراب قائدی، دانشیار اقلیم‌شناسی دانشگاه شهید چمران اهواز، از نظر بارش، رخداد «ال‌نینو» موجب بی‌ثباتی در بارش می‌شود و درنتیجه احتمال رخداد سیلاب در فصل پاییز در مناطق غربی افزایش می‌یابد که می‌تواند موجب فرسایش خاک، رانش زمین و فشار بر زیرساخت‌ها به‌ویژه سدها شود.
«ال‌نینو» برکت یا مخاطره؟
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه چمران اهواز، در تازه‌ترین صحبت‌های خود با خبرنگار ما، با اشاره به اینکه معمولاً افزایش بارش در پاییز می‌تواند به کاهش یک تا دو ماهه در بارش‌های زمستان و خشکسالی فصلی منجر شود، توضیح داده «این موضوع، برای کشاورزی به‌ویژه در مناطق گرمسیری مشکل‌ساز است؛ بنابراین آمادگی در برابر این پدیده ضروری است. برای آمادگی در برابر مخاطرات این پدیده و با توجه به احتمال وقوع سیلاب و وقفه بارش، باید نگاهی دوسویه و با دو پیش‌فرض هم‌زمان وجود داشته باشد. بنابراین لازم است سدها بر اساس پیش‌بینی کوتاه‌تر و مطمئن‌تر، برای مهار سیلاب و ذخیره آب مدیریت شوند. همچنین باید درزمینه کشاورزی به پایش خشکسالی و اصلاح الگوی کشت توجه کرد و افزایش تامین انرژی و راهکارهای کاهش مصرف و اتلاف انرژی را مدنظر قرار داد.»
درنهایت، هرچند که تمام پیش‌بینی‌ها و شواهد، نشان می‌دهد که قرار است اثرات این پدیده باران‌زا به ایران برسد، اما خیلی نمی‌توانیم به این فرضیه که این پدیده، می‌تواند ناجی سرزمین ما در برابر خشکسالی باشد، اعتنا کنیم. ممکن است چنین فرضیه‌ای، ما را دوباره در باور فراوانی منابع آب بیندازد و دچار مصرف بی‌رویه شویم. هرگز نباید فراموش کنیم که کشور ما در اقلیم گرم و خشکی واقع شده و تمامی برنامه‌ریزی‌ها و اقدامات، باید بر پایه این اصل مهم انجام شود. به‌تعبیری‌دیگر، پیش‌بینی‌هایی مبنی بر ورود به دوره ترسالی یا خشکسالی، نباید برنامه‌ریزی‌های بلندمدت و الگوی مصرف ما را به‌سمت بهره‌برداری بی‌رویه و بیشتر از ظرفیت از منابع آب کشور سوق دهد.
