به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، با نزدیک شدن به فصل سرد سال مدیریت انرژی بار دیگر در قالب بحران گاز به ویژه با توجه به شرایط حال حاضر و خروج چندین واحد تولید گاز از مدار تولید، خود را نشان می دهد و حتی باعث شایعاتی در برخی از رسانه ها و فضای مجازی شده است که از احتمال چند ماه قطعی گاز در برخی از مناطق و بخش‌های مصرفی حکایت می کند. اگرچه هنوز این موضوع به صورت رسمی تایید نشده، اما بازتابی از اضطراب واقعی نزد سیاست‌گذاران انرژی است که از عدم توازن جدی عرضه و تقاضای گاز در ماه‌های سرد سال نشات می‌گیرد.
نکته کلیدی و تعیین‌کننده در این میان آن است که گاز، برخلاف برق و آب، امکان مدیریت مبتنی بر قطع‌های منظم و زمان‌بندی‌شده ندارد.
در بحران برق این امکان وجود داشت که خاموشی‌های یک تا دو ساعته را در برنامه‌های مشخص روزانه بین مشترکان تقسیم کرد و شبکه را به تعادل رساند. در بحران آب هم چرخه‌های آبرسانی قابل تنظیم است،
اما گاز ذاتاً سیالی است که نمی‌توان آن را مانند جریان برق خاموش و روشن کرد، چون قطع گاز یک منطقه به معنای قطع کامل شیر ورودی و خطر سرمازدگی تاسیسات، اختلال در گرمایش خانه‌ها و تعطیلی صنایع وابسته است. از همین رو، ، مدیریت بحران گاز نمی‌تواند الگوی خاموشی‌های برق یا آبرسانی را دنبال کند و به راهکارهای دیگری نیازمند است که یا جنبه تشویقی داشته باشند و مصرف‌کنندگان را به صرفه‌جویی ترغیب کند، یا در نهایت به صورت تنبیهی و از مسیر تعرفه‌ها و جرائم، مصرف‌کنندگان پر مصرف را به اصلاح الگوی مصرف وادار کند.
آنچه مسلم است، کاهش مصرف گاز به ویژه با نگاه به فصل سرمای در پیش رو یک ضرورت است و دولت نمی‌تواند با اتکا به روش‌های سنتی از پس آن برآید.
جای خالی بهینه سازی وسایل گرمایشی
یکی از مسیرهایی که قبلاً نیز درباره آن صحبت شده، استانداردسازی و تعویض دستگاه‌های سرمایشی و گرمایشی پرمصرف با تجهیزات کم‌مصرف و استاندارد از جمله جایگزینی بخاریهای گازی قدیمی و پرمصرف در خانه‌ها، مدارس و ادارات با بخاریهای استاندارد و بهینه است.
بر اساس برآوردهای صورت گرفته؛ بخاریهای گازی به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین وسایل گرمایشی در کشور، سهم قابل‌توجهی از مصرف گاز را به خود اختصاص داده‌اند.
به‌طور متوسط، بخاریهای گازی روزانه ۳۶۰ میلیون مترمکعب گاز مصرف می‌کنند؛ با این حال، تعویض این بخاری‌ها با نمونه‌های هوشمند و کم مصرف می‌تواند تأثیر بسزایی در کاهش مصرف داشته باشد.
بر اساس بررسی‌ها، بخاریهای هوشمند تا ۵۰ درصد مصرف گاز کمتری دارند و می‌توانند به مدیریت بهتر منابع گازی کشور کمک کنند.
مصرف دهکهای پایین
دهکهای پایین برای گرمایش هر مترمربع زیربنا حدود ۲۳ مترمکعب گاز مصرف می‌کنند، در حالی که این عدد در دهک دهم حدود ۱۷ متر مکعب است. این فاصله نه به ولخرجی، بلکه به فرسودگی تجهیزات و ضعف عایق‌بندی محیط باز می‌گردد. وجود حدود ۱۵ میلیون بخاری کم‌بازده که هرکدام روزانه نزدیک به ۱۲ مترمکعب گاز می‌سوزانند، نشانه‌ای از همین مشکل ساختاری است.
از سوی دیگر، تمرکز صرف بر پویش‌های کاهش دو درجه‌ای دما، اگرچه در یک طرح آزمایشی به صرفه‌جویی متوسط ۱.۹۳ مترمکعب در روز برای هر مشترک انجامید، اما این صرفه‌جویی رفتاری پایدار نیست.
رفتار انسانی تابع عادت و شرایط روحی است، اما تجهیزات نو، هر روز و بی‌وقفه صرفه‌جویی پایدار و مستمر ایجاد می کنند. لذا ریشه عمده هدررفت گاز در بخش خانگی، به وسایل گرمایشی غیر بهینه بازمی‌گردد، نه صرفاً به رفتار مصرف‌کننده.
عقیم ماندن طرحهای اعلامی
اما تجربه نشان داده طرحهای تعویض تاسیسات گرمایشی یا سرمایشی در عمل نیمه‌کاره مانده‌اند؛ هرچند فهرست‌ها و آمار روی کاغذ وجود دارد، اما به گفته کارشناسان، به نتیجه ملموس تبدیل نشده است. هرچند به تازگی طرحی اجرایی شده که نگاهی متفاوت به مقوله صرفه‌جویی دارد.
در این طرح، تحت عنوان «طرح کارور» پیمانکارانی که در حوزه تاسیسات فعالیت می‌کنند و با تجهیزات و تخصص خود موفق می‌شوند مصرف گاز ساختمان‌ها و اماکن را کاهش دهند، گواهی صرفه‌جویی دریافت کرده و می‌توانند آن را در بورس عرضه کنند و از این محل برای خود درآمدزایی داشته باشند. رویکردی تشویقی که بازار را به خدمت صرفه‌جویی می‌گیرد و دولت را از هزینه‌کرد مستقیم بی‌نیاز می‌کند.
با این حال، کارشناسان بر این نکته تأکید دارند که این طرح برای موفقیت نیازمند حمایت و پشتیبانی همه‌جانبه و اطلاع‌رسانی گسترده است و هنوز مشخص نیست چه میزان استقبال و چه نتیجه‌ای در پی خواهد داشت. آنچه مسلم است، این طرح باید در نیمه دوم سال یعنی درست همزمان با فصل سرما به طور کامل اجرایی شود تا نتیجه آن در عمل قابل ارزیابی باشد.
«کارور گاز»، گواهی صرفه‌جویی و بازار سرمایه
همایون ابراهیمی، دبیر سندیکای شرکت‌های تاسیساتی و صنعتی ایران در گفت و گو با انرژی مدیا، در این باره اظهار کرد: شرکت ملی گاز ایران طرحی را در دست اجرا گذاشته به نام «کارور گاز» که در واقع ادامه و تکمیل تلاش‌های پیشین کشور در حوزه بهینه‌سازی مصرف گاز است. آنچه این طرح را از تجربه‌های مشابه قبلی متمایز می‌کند، سازوکار تأمین مالی آن است؛ نه دولتی و بودجه‌ای، بلکه از مسیر بازار سرمایه. در این چارچوب، برای هر واحد صرفه‌جویی‌شده در مصرف گاز، «گواهی صرفه‌جویی گاز» صادر می‌شود که قابل دادو ستد در بورس است.
به بیان ساده، سرمایه‌گذار یا پیمانکاری که با نصب تجهیزات کم‌مصرف، مصرف گاز یک ساختمان یا مجموعه را پایین می‌آورد، صرفه‌جویی خود را طی شش ماه اندازه‌گیری و مستند می‌کند و سپس گواهی آن را در بورس به فروش می‌رساند.
وی اضافه کرد: اقتصاد این سازوکار از نیاز واقعی بازار می‌گذرد و در این راستا، صنایعی که به گاز نیاز مبرم دارند و در صورت دریافت نکردن سوخت با نرخ‌های بالا و جرائم سنگین روبه‌رو می‌شوند، برای تأمین سوخت مورد نیازشان به جای پرداخت جریمه، گواهی صرفه‌جویی خریداری می‌کنند. نتیجه، وضعیتی است که برای همه طرف‌ها سودمند است و کاربر صرفه جو از نصب تجهیزات بهره می‌برد، صنعت گاز مورد نیازش را ارزان‌تر تأمین می‌کند و کل شبکه از کاهش فشار رها می‌شود وبه نظر می رسد که با این جمله همیشگی دولت «دولت پول ندارد؛ باید چاره‌ای اندیشید»، منطق شکل‌گیری طرح را تبیین کرد.
شرط موفقیت طرحهای صرفه جویی گاز
دبیر شورای هماهنگی تشکل‌های مهندسی و حرفه‌ای کشور تاکید کرد: مشکل اصلی طرح در بُعد حقوقی و قراردادی است؛ زیرا در قراردادهای موجود نگاه «کارفرما– پیمانکار» غالب است، در حالی که آنچه این طرح به آن نیاز دارد نگاه «سرمایه‌گذاری» است.
او می‌گوید سندیکا در حال کمک برای اصلاح همین ضعف‌هاست، چون سرمایه‌گذار جایی می‌رود که پولش حفظ شود و سود مناسبت ببرد؛ اگر این ضعف‌ها رفع نشود، طرح در عمل شکوفا نخواهد شد.
ابراهیمی ضمن اشاره به مشکلات ناترازی گاز در مقایسه با آب و برق گفت: تفاوت ماهوی گاز با برق و آب در مدیریت بحران است. مکان قطع گاز به صورت زمان‌بندی‌شده و منظم روزانه، مثل خاموشی‌های برق وجود ندارد و تنها راه کنترل، تعطیلات نوبتی صنایع پرمصرف است؛ مثلاً بستن هفتگی صنایع بزرگ مصرف‌کننده گاز. به بیان دیگر، مدیریت تقاضای گاز از جنس مدیریت تقاضای برق نیست و ابزارهای آن محدودتر و پیچیده‌تر است و در این میان آنچه مورد ظلم و ضرر بیشتری قرار می گیرد، تولید است.
ابراهیمی در باره دلایل بلاتکلیف بودن طرح تعویض بخاریهای گازی پرمصرف با تجهیزات استاندارد و مصرف بهینه گفت: در حوزه تعویض و استانداردسازی تجهیزات گرمایشی همواره تصویری با تردید وجود دارد. تعویض بخاریهای پرمصرف با تجهیزات استاندارد باید مرحله‌ای و برنامه‌ریزی‌شده انجام شود، اما تحریم‌ها مانع اصلی ورود فناوری است. ما دیواری به دور خودمان کشیدیم و دیگران هم دیواری به دور ما کشیدند و در واقع در قرنطینه به سر می‌بریم. دانش فنی وجود دارد، اما امکان تولید فناوری جدید وجود ندارد. در این شرایط، آمار تعویض بخاری‌ها و کولرها در مدارس و اماکن عمومی عمدتاً روی کاغذ باقی مانده و به مرحله عمل نرسیده است؛ از این رو به درستی از روی آمار نمی‌توان فهمید چه درصدی از هدف محقق شده است.
سهم موثر سیستم های گرمایشی در کاهش مصرف گاز
او درباره کارایی انواع سیستم‌های گرمایشی در کاهش بحران گاز گفت: بخاریهای گازی رایج در بسیاری از استان‌ها کارایی پایینی دارند و میزان دقیق اتلاف آن‌ها سنجیده نشده است؛ درحالیکه سیستم‌های گرمایش از کف و گرمایش مرکزی بسیار بهینه‌ترند.
برآورد تقریبی او این است که گرمایش از کف حدود یک‌چهارم مصرف بخاریهای معمولی گاز مصرف می‌کند و سیستم‌های رایج حدود سه‌چهارم، اما از این امر نباید غافل شد که فقط لوله‌گذاری در کف ساختمان به معنای صرفه‌جویی نیست، چرا که گرمایش از کف باید در قالب یک پکیج کامل یا سیستم مرکزی اجرا شود تا کارایی واقعی حاصل شود؛
در حقیقت نسخه واحدی برای همه وجود ندارد. مناطق سردسیر با مناطق معتدل تفاوت دارد. برای نمونه، مدرسه‌ای که سرایدار در آن سکونت دارد، در روزهای پنج‌شنبه و جمعه و تعطیلات تابستان که دیگ مرکزی خاموش است، برای همان یک واحد نیازمند آب‌گرمکن دیواری یا بخاری است.
ابراهیمی ضمن ارزیابی نسبتاً مناسب طرح کارور گاز گفت: این طرح از زمان ابلاغ تا کنون، با وجود ضعف‌های شکلی و پروسه‌ای در قراردادها، پذیرش خوبی از سوی فعالان حوزه تاسیسات به دنبال داشته است.
برآورد نهایی او نیز این است که نتیجه واقعی صرفه‌جویی باید در نیمه دوم سال، یعنی فصل سرما، مشخص شود؛ اما در صورت همراهی همه طرف‌ها از جمله دولت، تشکل‌ها، سرمایه‌گذاران و مصرف‌کنندگان انتظار می‌رود امسال بیش از ۱۵ درصد صرفه‌جویی در مصرف گاز کشور محقق شود./
