روزانه در جهان حدود ۱۰۰ میلیون بشکه نفت به مصرف میرسد که ۵۳ میلیون بشکه از آن از طریق دریاها جابجا میشود. سهم تنگه هرمز از این جابجایی حدود ۳۲ درصد است؛ یعنی ۲۰ میلیون بشکه یا یک پنجم آن از تنگه هرمز عبور میکند و به عبارت دیگر یک سوم تجارت دریایی نفت دنیا را به خود اختصاص داده است. اکنون با بسته شدن تنگه هرمز، صادرات ۲۰ میلیون بشکه نفت متوقف و قیمت نفت نوسانی شده است. آنچه در ادامه می خوانید گفت وگوی خبرنگار انرژی نیوز با فریدون برکشلی، رئیس انجمن مطالعات انرژی وین در رابطه با تاثیرات بسته ماندن تنگه هرمز بر قیمت جهانی نفت و امنیت انرژی است.
-بسته ماندن تنگه هرمز بر قیمت جهانی نفت و امنیت انرژی را چگونه ارزیابی می کنید؟
جهان در حال تجربه بزرگترین اختلال در عرضه نفت در تاریخ مدرن است؛ با این حال، قیمتهای نفت خام عجلهای برای واکنش ندارند. تنگه هرمز که گذرگاه عبور یک پنجم نفت خام و حجم بالایی از فراورده های نفتی و ال. ان. جی است، از تاریخ ۲۸ فوریه، کم و بیش بسته است.
برآوردهای موسسات بین المللی حکایت از آن دارد که بازار جهانی نفت، حداقل روزانه ۱۰ میلیون بشکه در روز از عرضه خود را از دست داده است. به علاوه در عملیات نظامی مختلف بخش های قابل توجهی از ظرفیت تولید و پالایش کشورهای منطقه آسیب دیده اند که بازسازی آنها زمانبر است. اختلالات همچنین به دریای سرخ و دریای سیاه سرایت کرده، و بر گلوگاه عبور و مرور نفتکش هایی که نفت خام را از طریق خطوط لوله به دریای سرخ عبور می دادند کشیده شده است. در همین حال، حملات موشکی و پهپادی اوکراین ظرفیت پالایش روسیه را به شدت کاهش داده است. با وجود این، معاملات آتی نفت خام شاخص برنت در نزدیکی ۹۰ دلار در هر بشکه انجام میشود و سرمایهگذاران و تحلیلگران را به این فکر وا میدارد که بازار چه چیزی را نادیده میگیرد.
- پیش از این آیا تنش های منطقه ای منجر به افزایش یا کاهش قیمت نفت شده بود؟
بازارهای جهانی نفت یک بار در دهه ۱۹۷۰، اختلالات جدی در عرضه نفت خام اوپک را تجربه کردند که قیمت ها حدود ۴۰۰ درصد افزایش پیدا کرد و از حدود ۴ دلار در بشکه به نزدیک ۱۲ دلار در بشکه رسید. بار دیگر در جریان جنگ صدام علیه ایران و عملیات موسوم به جنگ نفتکش ها، جمعا ۴۴ نفتکش در طول هفت ماه هدف قرار گرفتند و تردد نفتکش ها به طور جدی مختل شده بود، اما قیمت های جهانی نفت، کاهش هم پیدا کرد. در واقع قیمت ها تحت تاثیر شرایط انقلاب در ایران و کاهش عرضه نفت، بالا رفته بود و در جنگ نفتکش ها در دهه ۱۹۸۰ و کاهش عرضه، بخشی از قیمت را هم از دست داد. در واقع بازار به نحوی معماگونه نسبت به قیمت های جهانی رفتار می کند.
- پیش بینی شما از قیمت نفت چیست؟
حالا این معما زمانی عمیقتر میشود که فرآوردههای پالایششده هم در نظر گرفته شوند. قیمتهای نقدی در برخی بازارهای فیزیکی به نزدیک ۱۵۰ دلار در هر بشکه میرسد که نشاندهنده کمیابی واقعی است، اما در بورس های بین المللی و بازارهای خرید و فروش کاغذی، معامله گران توجهی به واقعیت های فیزیکی بازار ندارند. درک این راز با به یاد آوردن این نکته آغاز میشود که یک بازار آتی در واقع چه چیزی را قیمتگذاری میکند. این بازار صرفاً شرایط فیزیکی امروز را قیمتگذاری نمیکند، بلکه انتظارات رقیب درباره آینده را قیمتگذاری میکند. به عبارتی بازارهای آتی، بر بازار فیزیکی چیره شده اند.
البته در ماه ژوییه و به ویژه پس از حملات اوکراین به پالایشگاه های روسیه و از دست رفتن چیزی حدود ۳.۵ میلیون بشکه در روز از ظرفیت پالایشی، روسیه ناچار است که بخش بیشتری از نفت خام خود را در بازارهای خارجی عرضه کند.
من بخشی از معمای واکنش ضعیف و دور از انتظار قیمت های جهانی را در ارتقای آستانه تحمل و مقاومت بازار جهانی نفت می بینم.
بازار جهانی نفت در سال ۲۰۲۰ و به دنبال شیوع کرونا، شوک بی سابقه ای را تجربه کرد و اقتصاد جهانی، در مدت کوتاهی بیش از ۱۲ میلیون بشکه در روز از تقاضای خود را از دست داد. در آن مقطع از واژه تخریب تقاضا استفاده می شد و چین در کانون این تخریب تقاضا قرار داشت. وقتی چنین رقمی از تقاضا از بازار حذف شد، قیمت ها روند نزولی گرفت و تا آنجا پیش رفت که در کوشینگ اوکلاهمای آمریکا که مخازن نفتی آمریکا در آن قرار دارد، نفت خام شاخص دبلیو. تی. آی (WTI)، به منفی ۳۵ دلار در بشکه رسید. این یک پدیده کاملا بی سابقه بود. اوپک پلاس در پی چندین نشست اضطراری، میزان تولید خود را حدود ۱۰ میلیون بشکه در روز کاهش داد تا تعادلی شکننده میان عرضه و تقاضای جهانی را برقرار سازد.
دومین شوک مهم در سال ۲۰۲۲ و به دنبال جنگ اوکراین و رکود اقتصادی متاثر از آن رخ داد. اتحادیه اروپا، خرید نفت خام روسیه را تحریم و سقف قیمت برای معاملات آن تعیین کرد. در همین حال، واردات گاز طبیعی روسیه از طریق خطوط لوله به شدت محدود شد. خط لوله استراتژیک نورد استریم-۲ که قرار بود، عرضه گاز طبیعی روسیه به اتحادیه اروپا را تا دو برابر افزایش دهد، منفجر شد. عامل انفجار نورد استریم-۲ هرگز معرفی نشد، اما بایدن، رییس جمهور وقت آمریکا گفته بود که اجازه نخواهد داد تا خط لوله مذکور عملیاتی شود.
اینکه می گویم، دامنه مقاومت بازار به شدت افزایش پیدا کرده، شاید پاسخ به معمای دامنه تحمل غیر منتظره بازار نسبت به شرایط کنونی بازار و کم اعتنایی بازار جهانی نفت به بحران خلیج فارس و دریای سرخ باشد. اینکه بازار جهانی نفت توانست با سرعت غیرقابل پیش بینی، مسیرهای انتقال نفت را سیم کشی کند و راه حل هایی که برخی از آنها می توانند همیشگی باشند را پیدا و بازسازی کند، در خور اهمیت زیادی است. اما این تاب آوری در بستر واقعیت های مهم ساختاری تحقق پذیر هستند.
- ذخیره سازی های نفت و فراورده های نفتی تا چه زمانی پاسخگو هستند؟
برآوردهای دبیرخانه اوپک از تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۵ معادل ۱۰۳.۷ میلیون بشکه در روز بود. این رقم از تقاضا معمولا از طرف دبیرخانه آژانس بین المللی انرژی مورد شک و ابهام قرار می گرفت. در واقع سازمان اوپک در محاسبات رقم تقاضای جهانی نفت، تقاضا برای مصرف و ذخیره سازی را ملحوظ می کند. چین در سال ۲۰۲۵ روزانه ۱۱.۵۵ میلیون بشکه نفت وارد کرد. بر اساس بیشتر منابع بین المللی، این حجم واردات برای مصرف بیشتر از ۱۰ میلیون بشکه در روز نبود. به عبارتی چین در تمام طول سال ۲۰۲۵، روزانه بیش از ۱.۵ میلیون بشکه در روز ذخیره سازی کرده است. بر این مبنا، حجم ذخایر چین در اواخر ماه فوریه ۲۰۲۶ که بحران در خلیج فارس جدی شد، بین ۱.۵ تا ۲ میلیارد بشکه بوده است.
بنابراین ذخیره سازی شامل استراتژیک و تجاری، یکی از مهم ترین عوامل تاثیرگذار بر بازار جهانی نفت است. چین در ۶ ماهه اول سال جاری حدود ۵ میلیون بشکه از واردات خود از مسیر تنگه هرمز را کم کرده و با هیچ مشکل کمبود نفت هم مواجه نیست. به عبارتی چین با چنین حجمی از قابلیت ذخیره سازی، اینک به یک عامل مهم بر بازار جهانی نفت و سطح قیمت ها تبدیل شده است.
- آیا آمریکا تحت تاثیر بحران انرژی جهانی قرار می گیرد؟
آمریکا تا سال ۲۰۱۵ وارد کننده خالص نفت بود. در طی یک دهه، این کشور پس از خودکفایی به یک صادر کننده مهم تبدیل شده و همین امر، به آرامش بازار جهانی نفت در مقابل بحران های سنگین کمک کرده است.
در سال های اخیر سرمایه گذاران نفتی به مناطقی خارج از خاورمیانه توجه بیشتری داشته اند. آمریکای جنوبی و آفریقا برای سرمایه گذاری توجه بیشتری به خود جلب کرده اند. ونزوئلا هم در ایجاد فضای اعتماد به نفس در میان سرمایه گذاران نقش داشته است. البته ونزوئلا به طور تاریخی هیچگاه بیش از ۳.۷ میلیون بشکه در روز تولید نکرده است. صنعت نفت ونزوئلا مشکلات جدی دارد، اما در یک بازه ۱۰ ساله، به یک تولید کننده نسبتا مهم تبدیل خواهد شد.
- چه زمانی بازار نفت رونق می گیرد و در آن زمان قیمت گذاری چه تغییری می کند ؟
البته در درازمدت و احتمالا تا اواسط سه ماهه چهارم سال که زمان خرید برای پر کردن ذخایر فرا می رسد، به اعتقاد من معامله گران، انتظارات را قیمت گذاری نخواهند کرد و به واقعیت های فیزیکی بازار توجه بیشتری خواهند کرد. بیشتر مردم درک میکنند که قیمتهای کنونی از معاملات کاغذی ناشی میشوند؛ با این حال، بسیاری همچنان فرض میکنند که عرضه و تقاضای فیزیکی فعلی باید تعیینکننده قیمت یک قرارداد آتی باشد. اما هر معامله آتی مستلزم حضور دو شرکتکننده است که مایلند بر اساس انتظارات مختلف درباره آیندهای یکسان، در سمتهای مخالف قرار گیرد.
- افزایش قیمت نفت چه تاثیری بر امنیت انرژی جهانی دارد؟
بازیگرانی مانند چین، آمریکا یا ژاپن هم به تدریج شکاف مابین قیمت های فیزیکی و آتی را محدودتر خواهند کرد. چین و آمریکا می دانند که تنها یک دوره کوتاه، مثلا یک تا سه ماهه، قیمت نفت بالای ۱۰۰ دلار وقوع یک رکود تورمی جهانی را انکار ناپذیر خواهد کرد که کل اقتصاد جهانی را به شدت و برای مدتی طولانی متاثر خواهد ساخت. این چیزی است که هیچ منطق اقتصادی، خواهان تحقق آن نیست.
برای گردانندگان اقتصاد بین المللی، پیروزی یا ناکامی طرف های درگیر در بحران خاورمیانه، فرعی است. موضوع اصلی و کانونی در نظم پساهرمزی تنظیم مناسبات اقتصادی به نحوی است که در شرایط پر التهاب کنونی، تنظیم مناسبات اقتصادی، یک بحران فراگیر را بر نمی تابد.
