به گزارش انرژی مدیا، کاهش محسوس خرید نفت ایران از سوی چین، در نگاه نخست ممکن است نشانه عقبنشینی بزرگترین خریدار نفت ایران تلقی شود، اما دادههای بازار روایت دیگری دارد.
افت تردد نفتکشها، محدود شدن محمولههای تازه، کاهش ذخایر شناور و بالا رفتن قیمت نفت ایران، دسترسی پالایشگاههای مستقل چین به این خوراک را دشوار کرده است. همزمان، تیپاتهای شاندونگ با کاهش سود پالایشی و ضعف تقاضای داخلی روبهرو هستند و دیگر مانند گذشته انگیزهای برای پذیرش ریسک نفت تحریمی بدون تخفیف ندارند. تحریمهای آمریکا نیز در این بین هزینه معامله را بیشتر کرده است، اما عامل اصلی به شمار نمیرود. نفت ایران هنوز هم برای چین اهمیت دارد، ولی تا زمانی که مسیر حمل و تخفیف قیمتی احیا نشود، روسیه، عراق و برزیل میتوانند سهم بیشتری از بازار چین بگیرند.
چین به عنوان بزرگترین خریدار نفت خام ایران، در سال گذشته به طور میانگین روزانه حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه نفت از ایران خریداری میکرد که در ماههای اخیر حجم دریافت نفت ایران در چین کاهش محسوسی داشته است. دادههای شرکت کپلر که رویترز به آنها استناد کرده، بیانگر آن است که واردات نفت ایران به چین در ماه ژوئن (خرداد) به حدود ۷۸۵ هزار بشکه در روز رسیده که از فوریه ۲۰۲۳ (بهمن پارسال) بیسابقه بوده است. از آن زمان، عبور ابرنفتکشهای حامل نفت ایران از تنگه هرمز در دادههای ردیابی بهطور مشخص ثبت نشده است. البته رویترز معتقد است که بخشی از نفتکشها سامانه موقعیتیابی خود را خاموش میکنند و به همین دلیل، دادههای ردیابی، همه جریان واقعی نفت را نشان نمیدهد.
ورود نفت ایران به چین در ماه ژوئیه (تیر) اندکی افزایش یافت و به حدود ۸۲۳ هزار بشکه در روز رسید، اما میانگین واردات در ماه اوت (مرداد) تا این مقطع، طبق آمار کپلر به حدود ۵۳۴ هزار بشکه در روز کاهش یافته است. رویترز گزارش داده که عرضه محمولههای نفت ایران برای تحویل در ماههای سپتامبر و اکتبر (شهریور و مهر) کاهش یافته و بخش زیادی از محمولههایی که پیشتر روی آب بودند، به فروش رفته و به همین خاطر نفت کمتری در اختیار بازار چین قرار گرفته است.
باید توجه کرد این افت، به معنای بیمیلی پالایشگاههای چینی به نفت ایران نیست؛ بلکه مجموعهای از عوامل - از اختلال در عرضه و حمل نفت گرفته تا رشد قیمت نفت ایران، فشار بر سود پالایشگاههای مستقل چین و افزایش ریسک تحریم - شرایط خرید را دشوارتر کرده است. به بیان ساده، با محدودیت دسترسی به نفت ایران، صرفه اقتصادی آن هم برای بخشی از خریداران کاهش یافته است.
تیپاتها به دنبال جایگزین نفت ایران
محدودیت در عرضه، یکی از دلایل اصلی افت خرید چین است. گزارش روز ۲۱ اوت رویترز این است که پس از تشدید محاصره آمریکا، عرضه محمولههای تازه نفت ایران به چین کاهش یافته و تردد نفتکشهای حامل نفت ایران از تنگه هرمز نیز با اختلال روبهرو شده است.
برآورد کپلر بیانگر آن است حجم نفت ایران در ذخایر شناور خارج از محدوده محاصره، از حدود ۱۰۵ میلیون بشکه به ۸۰ میلیون بشکه کاهش یافته است که از این میزان تنها حدود ۳۰ میلیون بشکه در آبهای آسیا قرار دارد.
در این مقطع بیش از همه، پالایشگاههای مستقل چین یا تیپاتها، تحت فشار قرار دارند، زیرا پیشتر انعطاف آنها در تأمین خوراک و ارتباط محدودترشان با نظام مالی بینالمللی، امکان خرید نفت تحریمی ایران را برایشان فراهم کرده بود، ولی حالا مجبورند برای جبران کمبود، گزینههای دیگری همچون برزیل، عراق و روسیه را بررسی کنند.
اساندپی گلوبال، یکی از بزرگترین شرکتهای ارائهدهنده داده و تحلیلگر بازارهای انرژی و کالا در جهان گزارش داده است که پالایشگاههای مستقل چین در ماه ژوئن حدود سه میلیون و ۶۳۶ هزار تن نفت از ایران وارد کردند که معادل نزدیک به ۸۸۸ هزار بشکه در روز است. این رقم نسبت به ماه مه (اردیبهشت) ۴۱ درصد و در مقایسه با مدت مشابه سال قبل ۴۷ درصد کاهش داشته و پایینترین سطح در ۱۷ ماه گذشته بوده است.
قیمت بالا با ریسک پابرجا
نفت ایران در سالهای گذشته به سبب تحریمها و ریسکهای تجاری، معمولاً با تخفیف نسبت به نفتهای مشابه در بازار چین عرضه میشد و همین تخفیف، انگیزه اصلی پالایشگاههای مستقل برای پذیرش ریسک خرید آن بود، اما اکنون شرایط دیگر مانند گذشته نیست.
سه منبع تجاری به رویترز گفتهاند نفت ایران که پیشتر به دلیل تحریمها با تخفیف فروخته میشد، حالا در برخی معاملات، حتی گرانتر از نفت برنت پیشنهاد شده است. یکی از این منابع گفته، قیمت بعضی محمولهها حدود دو دلار در هر بشکه بالاتر از برنت بوده که مبنای این تغییر، کم شدن محمولههای در دسترس و افزایش رقابت میان خریداران ذکر شده است.
در گذشته پالایشگاههای چینی ریسک خرید نفت ایران را میپذیرفتند، چون آن را ارزانتر میخریدند، اما امروز ریسکها باقی مانده، ولی تخفیف از بین رفته و قیمت هم رشد داشته و این شرایط برای پالایشگاهی که سود محدودی دارد، دیگر جذابیت گذشته را ندارد.
در این موضوع، کاهش خرید نفت ایران فقط به تحریمها و اختلال در حملونقل مربوط نمیشود؛ چرا که وضعیت پالایشگاههای چین نیز در این روند مؤثر بوده است. اساندپی گلوبال در گزارشی آورده است که پالایشگاههای مستقل شاندونگ با زیان پالایشی، کاهش تقاضای داخلی و افزایش هزینه خوراک روبهرو هستند و به همین دلیل، تمایل آنها برای خرید محمولههای جدید کاهش یافته و حتی ترجیح آنها این است که واحدهای خود را برای تعمیرات متوقف کنند.
مؤسسه انرژی اَسپکتس، یکی از موسسههای تحلیلگر بازارهای جهانی انرژی، در گزارشی آورده است که چین در ماههای گذشته واردات نفت خام را کاهش داده، فعالیت پالایشگاهها را پایین آورده و روند ذخیرهسازی نفت را کند کرده بود؛ بنابراین کاهش خرید صرفاً به نفت ایران محدود نمیشود و تا حدی بازتاب کاهش موقت فعالیت پالایشی و تغییر در سیاست ذخیرهسازی چین است. پس باید این نکته را در نظر گرفت که حتی افت واردات نفت چین هم به رفتار این کشور در بازار مربوط است.
تحریمها تنها دلیل نیستند
فشار تحریمی آمریکا بدون شک در کاهش خرید نفت ایران نقش دارد، اما دادههای بازار نشان میدهد که تحریمها به تنهایی این امکان را نداشتند که جریان نفت ایران به چین را متوقف کنند.
آمریکا در ماه آوریل (فروردین) پالایشگاه هنگلی را به اتهام خرید میلیاردها دلار نفت ایران تحریم کرد. همچنین این کشور در ماههای اخیر برخی شرکتها و واسطههای چینی فعال در تجارت نفت ایران را هدف قرار داد و درباره احتمال اعمال تحریمهای ثانویه علیه مؤسسات مالی چینی هشدار داد. با وجود این، رویترز گزارش داده که صادرات نفت ایران به چین ادامه داشته و حتی در فوریه ۲۰۲۶ به حدود یک میلیون و ۵۸۰ هزار بشکه در روز رسیده بود.
تفاوت شرایط حاضر این است که فشار تحریمی با اختلال فیزیکی در حمل نفت و کاهش عرضه همزمان شده است. پالایشگاههای چینی، هم با ریسک بیشتر معامله درگیرند و هم تخفیف کمتری دریافت میکند و به همین خاطر تحریمها نقش تشدیدکننده دارند، نه اینکه تنها عامل افت خرید باشند.
اندیشکدهها چه میگویند؟
مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا در بررسی امنیت انرژی چین به این نکته اشاره کرده است که پالایشگاههای مستقل این کشور میتوانند از نفت ایران و روسیه موجود در ذخایر شناور آسیا و همچنین نفت موجود در انبارهای گمرکی چین استفاده کنند. ذخایر نفتی چین به این کشور امکان میدهد اختلال چندماهه در واردات نفت خاورمیانه را تا حدی مدیریت کند؛ بنابراین کاهش ورود محمولههای تازه نفت ایران الزاماً به معنای افت فوری مصرف یا کاهش اساسی تقاضای پالایشگاههای چین برای نفت ایران نیست.
این مرکز در بررسی دیگری درباره واردات نفت چین در سال ۲۰۲۵ تأکید کرده است که تیپاتها نسبت به دیگر پالایشگاههای چین، آسیبپذیری بیشتری در برابر اختلال صادرات نفت ایران دارند، زیرا خریداران اصلی نفت ایران هستند و بخش مهمی از سودشان به تخفیف این نفت وابسته است. در نتیجه، افت خرید کنونی را باید بیشتر در چارچوب محدودیت عرضه و مدیریت ذخایر نفت چین دید، نه صرفاً کاهش تقاضای این کشور برای نفت ایران.
اندیشکده اروپایی بروگل هم این موضوع را زیر ذرهبین قرار داده و در تحلیل خود آورده است که چین در پایان سال ۲۰۲۵ روزانه حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه نفت از ایران وارد میکرد و بخش عمده صادرات نفت ایران به مقصد چین میرفت، اما نکته مهم این است که رابطه نفتی ایران و چین فقط بر پایه ملاحظات سیاسی شکل نگرفته است. قیمت و دسترسی به نفت ارزان، نقش تعیینکنندهای در تصمیم پالایشگاههای چینی دارد.
وقتی نفت ایران با تخفیف مناسب عرضه شود، پالایشگاههای مستقل چین حاضرند ریسکهای مرتبط با تحریم را بپذیرند، اما با محدود شدن حملونقل، کاهش تخفیف و افزایش قیمت، بخشی از آنها به سمت نفت روسیه، عراق، برزیل و دیگر تأمینکنندگان حرکت میکنند.
چین نفت ایران را پس میزند؟
دادههای موجود چنین برداشتی را تأیید نمیکنند. چین همچنان بزرگترین خریدار بازار نفت ایران و پالایشگاههای مستقل این کشور نیز مهمترین خریداران نفت تحریمی ایران هستند. تجربه ماههای گذشته نشان داده که حتی تحریم پالایشگاهها و واسطههای چینی هم نتوانسته جریان نفت ایران به چین را به طور کامل متوقف کند.
تغییر اصلی، در شرایط اقتصادی خرید نفت و دشوارتر شدن اجرای معاملات است. نفت ایران زمانی برای تیپاتها جذاب بود که ریسک تحریم با تخفیف قابل توجه جبران میشد، ولی اکنون حملونقل دشوارتر شده، عرضه کاهش یافته، قیمت بالا رفته و ریسک معامله همچنان وجود دارد؛ به همین دلیل، جذابیت این نفت برای بخشی از پالایشگاهها کمتر شده است.
آیا خرید نفت ایران از سوی چین دوباره افزایش مییابد؟
بازگشت خرید نفت ایران در چین به سه عامل وابسته است: نخست، وضعیت تنگه هرمز و امکان عبور عادی نفتکشها. باز شدن مسیر حملونقل میتواند بخش مهمی از محدودیت عرضه را برطرف کند. عامل دوم، قیمت نفت ایران است که اگر این نفت دوباره با تخفیف قابل توجه عرضه شود، پالایشگاههای مستقل چین انگیزه بیشتری برای پذیرش ریسک خرید آن خواهند داشت. عامل سوم نیز به وضعیت پالایشگاههای چین بستگی دارد. با افزایش سود پالایشی و رشد فعالیت تیپاتها، تقاضا برای نفت خام افزایش مییابد که در انرژی اَسپکتس نیز نشانههایی از افزایش فعالیت پالایشگاههای چین گزارش شده است.
