به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، برخی از کارشناسان معتقدند که استفاده از کنتورهای هوشمند یا روشهای مناسب برای صرفه جویی گاز از جمله راهکارهایی است که به گفته برخی از کارشناسان می تواند در گذر از بحران گاز موثر باشد.
تاثیر کنتورهای هوشمند بر صرفه جویی گاز
صاحبنظران بر این باور هستند که افزایش تولید گاز تنها یک روی سکه است و بدون مدیریت سمت مصرف، حتی رشد ظرفیت تولید نیز نمی‌تواند مشکل را به‌طور پایدار حل کند.
از این رو، هر اقدامی که بتواند رفتار مصرف‌کننده را از «مصرف بدون اطلاع از میزان مصرف» به «مصرف آگاهانه و قابل مدیریت» تغییر دهد، می‌تواند بخشی از فشار بر شبکه را کاهش دهد.
یکی از ابزارهایی که در بسیاری از کشورها برای رسیدن به این هدف مورد استفاده قرار گرفته، کنتور هوشمند و ارائه بازخورد لحظه‌ای یا دوره‌ای به مصرف‌کننده است؛ ابزاری که فقط جایگزین کنتور قدیمی نمی‌شود، بلکه می‌تواند اطلاعات مصرف را در اختیار شرکت گاز و خود مشترک قرار دهد تا مشخص شود یک واحد مسکونی چه میزان گاز مصرف می‌کند، مصرف آن نسبت به گذشته چه تغییری داشته و آیا در مسیر مصرف غیرعادی قرار گرفته است یا خیر.
الگوهای موفق در دیگر کشورها
تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد اصل ماجرا فقط «هوشمند شدن کنتور» نیست؛ بلکه ارزش اصلی زمانی ایجاد می‌شود که اطلاعات حاصل از کنتور به زبان قابل فهم به مصرف‌کننده برگردد.
در بریتانیا، برای نمونه، کنتورهای هوشمند گاز و برق می‌توانند اطلاعات مصرف را به نمایشگر داخل خانه منتقل کنند و مشترک می‌تواند میزان مصرف و هزینه آن را تقریباً به‌صورت لحظه‌ای مشاهده کند و بتواند مدیریت مناسب را برای اصلاح الگوی مصرف داشته باشد و همان زمان نسبت به تنظیم دمای خانه، کاهش زمان استفاده از وسایل گرمایشی یا اصلاح عملکرد موتورخانه اقدام کند.
مطالعات انجام‌شده در این زمینه نیز نشان می‌دهد ارائه بازخورد به مصرف‌کننده بی‌اثر نیست. یک مرور مبتنی بر داده‌های گسترده در بریتانیا، کاهش متوسط حدود ۳ درصدی مصرف گاز را در خانوارهای دارای کنتور هوشمند نشان داده است.
در یک مطالعه دیگر که به خانوارها امکان مشاهده اطلاعات مصرف از طریق ابزارهای بازخوردی داده شد، میزان صرفه‌جویی گاز در برخی گروه‌ها به حدود ۷ درصد رسید و بیش از نیمی از خانوارهای مشارکت‌کننده صرفه‌جویی بیش از ۱۰ درصدی در گاز و برق داشتند.
سیاستهای تشویقی کاهش مصرف
هرچند نباید از این ارقام نتیجه گرفت که نصب کنتور هوشمند به‌تنهایی می‌تواند ۳، ۵ یا ۱۰ درصد از مصرف گاز کشور را کاهش دهد.
میزان صرفه‌جویی به نحوه استفاده از اطلاعات، قیمت انرژی، نوع ساختمان، تجهیزات گرمایشی، وضعیت اقتصادی خانوار و مهم‌تر از همه، سیاستهای مکمل بستگی دارد. کنتور هوشمند در واقع زیرساخت مدیریت مصرف است، نه خودِ سیاست مدیریت مصرف.
به گفته برخی از کارشناسان در این حوزه، مرحله بعد می‌تواند از هشدار فراتر برود و به تشویق اقتصادی برسد. یعنی مشترک بداند اگر مصرف خود را نسبت به الگوی پایه کاهش دهد، بخشی از منفعت اقتصادی حاصل از صرفه‌جویی به او بازمی‌گردد. چنین مدلی در ایران نیز در حال مطرح شدن است.
مدیرعامل شرکت گاز زنجان اخیراً از اجرای مدل «کارورهای گاز طبیعی» خبر داده که بر اساس آن مشترکان در صورت کاهش مصرف، علاوه بر کاهش هزینه قبض، می‌توانند در ارزش اقتصادی گاز صرفه‌جویی‌شده نیز سهیم شوند.
هوشمندسازی گاز در ایران
ایران البته از ایده هوشمندسازی فاصله چندانی ندارد، اما هنوز با اجرای فراگیر آن در بخش خانگی فاصله وجود دارد.
در سال‌های گذشته، هوشمندسازی کنتورهای گاز در قوانین و برنامه‌های مدیریت مصرف مورد تأکید قرار گرفته و اولویت نیز به مشترکان عمده و پرمصرف داده شده است.
در تازه‌ترین تحول، در شهریور ۱۴۰۵ اعلام شد که پروژه تولید و نصب ۴۵۰ هزار کنتور هوشمند خانگی در مرحله نخست دنبال می‌شود و پس از آن ظرفیت اجرای طرح تا یک میلیون و ۵۰۰ هزار کنتور افزایش خواهد یافت.
از سوی دیگر، همزمان، شرکت ملی گاز در برنامه مدیریت مصرف سال ۱۴۰۵، «محدودیت و سهمیه‌بندی هوشمند»، «اطلاع‌رسانی» و «اصلاح الگوی مصرف» را در کنار بهینه‌سازی تجهیزات مورد توجه قرار داده است.
همچنین اعلام شده شرکت‌های گاز باید مصرف مشترکان را پیش‌بینی کرده و برای اطلاع‌رسانی به آنها پیامک ارسال کنند. این دقیقاً همان حلقه‌ای است که می‌تواند کنتور هوشمند را از یک ابزار اندازه‌گیری ساده به ابزار مدیریت تقاضا تبدیل کند.
کاهش مصرف با تاسیسات ساختمانی استاندارد
وحید دوستی، عضو هیات مدیره نظام مهندسی ساختمان استان تهران در گفت و گو با خبرنگار ما در این باره گفت: مسئله ناترازی انرژی و مدیریت مصرف بهینه گاز در کشور طی سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های بنیادین تبدیل شده است که کارشناسان را بر آن داشته تا مسیرهای کنترل تقاضا، از طراحی تأسیسات ساختمانی تا نحوه مصرف در بخش‌های خانگی، تجاری و صنعتی را با دقت بیشتری ارزیابی کنند.
در این میان، نقش سازمان‌های ناظر از جمله سازمان نظام مهندسی ساختمان در پایش، طراحی و نظارت بر شبکه‌های داخلی و کنترل ظرفیت‌های انشعاب، اهمیتی دوچندان یافته است.
با این حال، مسئله اصلی این است که اقدامات کنترلی و کاهش مصرف تا چه اندازه بر پایه‌های فناورانه و تجهیزات هوشمند استوار بوده و چرا تحول تکنولوژیک در بخش مصرف گاز متناسب با نیاز کشور شتاب نگرفته است.
برآورد نیاز ساختمانها به گاز با کنتورهای هوشمند
دوستی با تاکید بر اینکه بررسی روندهای نظارتی در استان تهران نشان می‌دهد که طی یک سال اخیر، تحولی ملموس در شیوه تعیین ظرفیت کنتورها و انشعابات گاز ساختمانی صورت گرفته است، گفت: تا پیش از این، روال تعیین ظرفیت بیشتر متکی بر خوداظهاری کارفرما یا مالک بود و مهندس ناظر تنها پس از اجرا به بررسی و در صورت لزوم تعدیل آن می‌پرداخت، اما با اصلاح فرایندها و استقرار مرحله کارشناسی در مبدأ، برآورد بار مصرفی ساختمانها پیش از تخصیص کنتور واقعی‌تر شده است.
این عضو هیات مدیره نظام مهندسی ساختمان استان تهران اضافه کرد: این سازوکار از یک‌سو مانع از اختصاص ظرفیت‌های غیرواقعی می‌شود و از سوی دیگر، به دلیل اعمال پلکان‌های تعرفه‌ای و افزایش تصاعدی بهای گاز در صورت عبور از سقف تعیین‌شده، مصرف‌کننده را به سمت خودکنترلی و صرفه‌جویی اقتصادی سوق می‌دهد.
ارتقای آموزش به مهندسان ناظرگاز
عضو هیئت مدیره نظام مهندسی ساختمان استان تهران اضافه کرد: علاوه بر کارشناسی مبدأ، آموزش‌های تخصصی برای مهندسان ناظر گاز به مرحله اجرا درآمده و حساسیت‌های فنی در خصوص بارهای مصرفی به شکل جدی به جامعه مهندسی منتقل شده است.
یکی از دستاوردهای این آموزش‌ها، شناسایی و حذف ظرفیت‌های مازاد و استندبای غیرضروری بوده که در گذشته حدود ده درصد از ظرفیت‌های محاسباتی پروژه‌ها را به خود اختصاص می‌داد.
وی تصریح کرد: با حذف این حاشیه‌های مازاد و انطباق کامل انشعاب با نیاز واقعی سازه، بخش مهمی از بار کاذب از سیستم شبکه شهری برداشته شده است.
این دو اقدام، یعنی نظارت کارشناسی در مبدأ و حذف ظرفیت‌های زائد، گام‌های موثری در کنترل تقاضا ارزیابی می‌شوند؛ هرچند جنس این اقدامات بیش از آنکه متکی بر نوآوری فنی باشد، ساختاری، اداری و نظارتی است.
توقف تکنولوژی صرفه جویی گاز
دوستی ادامه داد: در نقطه مقابلِ پیشرفت‌های اداری و مقرراتی، حوزه تکنولوژی تجهیزات گازسوز ساختمانی تحول چشمگیری را تجربه نکرده است، در عمل، هیچ فناوری دگرگون‌کننده‌ای برای مصرف گاز به بازار داخلی وارد نشده و تغییرات موجود عمدتاً به به‌روزرسانی‌های معمول در طراحی پکیج‌های دیواری، آب‌گرم‌کن‌ها و اجاق‌های گاز محدود بوده است؛ تغییراتی که سهم چشمگیری در کاهش ملموس مصرف گاز نداشته‌اند.
او ضمن تاکید بر اجرای سیاستهای بازدارنده افزایش مصرف گاز گفت: فقدان یک پروتکل الزام‌آور و فراگیر برای شرکت‌های سازنده و صنعتی که استانداردهای سخت‌گیرانه کاهش مصرف و راندمان بالا را دیکته کند، از مهم‌ترین دلایل این ایستایی به شمار می‌رود.
در تجارب موفق بین‌المللی نظیر کشور ایتالیا، تدوین پروتکل‌های دقیق برای خطوط تولید و بهره‌گیری از سامانه‌های کنترل هوشمند که مدیریت مصرف و پایش داده‌ها را در اختیار خود مصرف‌کننده قرار می‌دهد، به ابزاری قدرتمند در بهره‌وری انرژی تبدیل شده است؛ الگویی که خلأ آن در سازوکار تولید و نصب تجهیزات داخلی به وضوح حس می‌شود.
نشتی های گاز خانگی – صنعتی
دوستی درباره میزان هدررفت و نشتی گاز، بخش خانگی، فضاهای تجاری و کارگاهی، و شبکه توزیع سراسری گاز گفت: در بخش خانگی، نرخ نشتی گاز به دلیل حساسیت مستقیم شهروندان به بوی گاز و مسائل ایمنی جانی بسیار پایین و متمایل به صفر است، به طوری که ساکنان با کوچک‌ترین نشت با نیروهای امداد تماس گرفته و نقص فنی برطرف می‌شود.
چالش اصلی هدررفت در فضاهای کارگاهی و تجاری نظیر گاراژها و تعمیرگاه‌های خودرو رخ می‌دهد؛ مکان‌هایی که به دلیل ماهیت کاربری و باز بودن محیط، استفاده غیراصولی و ناایمن از وسایل گرمایشی معمول و اجاق‌های ساده رواج دارد و نشتی‌ها یا تلفات حرارتی در آنها مغفول می‌ماند.
وی ادامه داد: از سوی دیگر، شبکه توزیع و خطوط انتقال گاز به دلیل ماهیت پرخطر گاز و اعمال نظارت‌های چندلایه، از ثبات و سلامت فنی مناسبی برخوردار است. بر خلاف شبکه توزیع آب شهری که به دلیل فرسودگی لوله‌ها و ساختار زیربنایی با تلفات قابل توجهی در حدود سی‌وپنج تا چهل درصد مواجه است، شبکه گازرسانی از پروتکل‌های ایمنی بسیار سخت‌گیرانه، بازرسی‌های چندباره و نظارت‌های پیوسته بهره می‌برد و از این حیث، میزان نشتی در خطوط اصلی شبکه بسیار ناچیز و متمایل به صفر گزارش می‌شود.
ضرورت پروتکل های الزام آور
دوستی تاکید کرد: مجموع شواهد بیانگر آن است که اگرچه مهار مصرف گاز از طریق کنترل‌های مقرراتی، حذف ظرفیت‌های مازاد و نظارت‌های مهندسی توانسته تا حدی مدیریت تقاضا را بهبود ببخشد، اما دستیابی به کاهش پایدار مصرف نیازمند پر کردن شکاف فناورانه است.وی یادآور شد: تا زمانی که پروتکل‌های الزام‌آور برای شرکت‌های تولیدکننده تجهیزات گازسوز تدوین نشود و سامانه‌های کنترل و پایش هوشمند مصرف به صورت فراگیر در اختیار شهروندان قرار نگیرد، بازدهی بخش مصرف گاز نمی‌تواند جهشی متناسب با چالش‌های انرژی کشور داشته باشد./
